Οι ορδές μεταναστών βρίσκουν τη Γη της Επαγγελίας;

Η εικόνα επαναλαμβάνεται σχεδόν καθημερινά. Άνθρωποι στοιβαγμένοι σε σαπιοκάραβα, μητέρες που κρατούν σφιχτά τα παιδιά τους, νέοι με βλέμμα χαμένο ανάμεσα στην ελπίδα και τον φόβο, ηλικιωμένοι που αφήνουν πίσω τους μια ολόκληρη ζωή. Διασχίζουν θάλασσες, σύνορα, ερήμους και βουνά, κυνηγώντας ένα όνειρο. Ένα όνειρο που άλλοτε ονομάζεται Ευρώπη, άλλοτε Αμερική, άλλοτε απλώς «μια καλύτερη ζωή». Είναι, όμως, οι χώρες υποδοχής η σύγχρονη Γη της Επαγγελίας; Ή μήπως πρόκειται για μια ψευδαίσθηση που γεννά νέες τραγωδίες;

Το μεταναστευτικό φαινόμενο δεν αποτελεί μια πρόσκαιρη συγκυρία. Είναι μια από τις μεγαλύτερες κοινωνικές, πολιτικές και ανθρωπιστικές προκλήσεις του 21ου αιώνα. Πίσω από τους αριθμούς, τις στατιστικές και τις πολιτικές αναλύσεις βρίσκονται άνθρωποι. Άνθρωποι που εγκαταλείπουν πατρίδες πληγωμένες από πολέμους, φτώχεια, διώξεις, περιβαλλοντικές καταστροφές και πολιτική αστάθεια.

Κανείς δεν εγκαταλείπει εύκολα τον τόπο του. Κανείς δεν αποχωρίζεται τη γλώσσα του, τις αναμνήσεις του, τους τάφους των προγόνων του, αν δεν νιώθει πως δεν έχει άλλη επιλογή. Η μετανάστευση είναι συχνά μια πράξη απελπισίας ντυμένη με τα ρούχα της ελπίδας.

Ωστόσο, η ελπίδα δεν αρκεί πάντα.

Οι χώρες που θεωρούνται προορισμοί ευημερίας βρίσκονται σήμερα αντιμέτωπες με σύνθετα διλήμματα. Από τη μία πλευρά, οι αρχές του ανθρωπισμού, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της αλληλεγγύης επιβάλλουν την προστασία των ανθρώπων που αναζητούν καταφύγιο. Από την άλλη, οι κοινωνίες υποδοχής αντιμετωπίζουν πραγματικές πιέσεις σε επίπεδο οικονομίας, κοινωνικής συνοχής, δημόσιων υπηρεσιών και πολιτισμικής ενσωμάτωσης.

Εδώ ακριβώς γεννιέται η μεγάλη αντίφαση της εποχής μας.Οι υποστηρικτές μιας πιο ανοικτής μεταναστευτικής πολιτικής υπογραμμίζουν ότι η Ευρώπη και γενικότερα ο δυτικός κόσμος έχουν ιστορικό χρέος απέναντι στους λαούς που υπέστησαν αποικιοκρατία, εκμετάλλευση ή γεωπολιτικές επεμβάσεις. Θεωρούν ότι οι κοινωνίες γίνονται πλουσιότερες πολιτισμικά και οικονομικά μέσα από την πολυμορφία. Επισημαίνουν επίσης ότι πολλές ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν δημογραφική γήρανση και έλλειψη εργατικού δυναμικού, γεγονός που καθιστά τη μετανάστευση αναγκαία για τη διατήρηση της παραγωγικής τους δυναμικής.

Οι επικριτές, αντίθετα, εκφράζουν φόβους για τη δημιουργία παράλληλων κοινωνιών, για την αύξηση της εγκληματικότητας σε ορισμένες περιπτώσεις, για την αλλοίωση της πολιτισμικής ταυτότητας και για την αδυναμία των κρατικών μηχανισμών να διαχειριστούν μεγάλες μεταναστευτικές ροές. Θεωρούν ότι η ανεξέλεγκτη μετανάστευση μπορεί να προκαλέσει κοινωνικές εντάσεις και να τροφοδοτήσει ακραίες πολιτικές φωνές.

Ανάμεσα στις δύο αυτές προσεγγίσεις βρίσκεται η πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα είναι πάντοτε πιο σύνθετη από τα συνθήματα.Διότι ο μετανάστης δεν είναι ούτε ήρωας ούτε απειλή. Είναι άνθρωπος.Είναι ο πατέρας που αναζητά εργασία για να θρέψει τα παιδιά του. Είναι η γυναίκα που προσπαθεί να ξεφύγει από τον πόλεμο. Είναι το παιδί που ονειρεύεται ένα σχολείο αντί για έναν καταυλισμό. Είναι όμως και ο άνθρωπος που καλείται να προσαρμοστεί σε μια νέα κοινωνία, να σεβαστεί τους νόμους, τις αξίες και τους θεσμούς της χώρας που τον υποδέχεται.

Η ένταξη δεν μπορεί να είναι μονόπλευρη διαδικασία. Απαιτεί προσπάθεια και από τις δύο πλευρές. Οι κοινωνίες υποδοχής οφείλουν να δημιουργούν συνθήκες αξιοπρεπούς διαβίωσης, εκπαίδευσης και εργασίας. Οι νεοεισερχόμενοι, από την πλευρά τους, οφείλουν να κατανοούν ότι η φιλοξενία δεν σημαίνει κατάργηση των κανόνων μιας οργανωμένης πολιτείας.

Στην Ευρώπη των τελευταίων δεκαετιών παρατηρήθηκαν τόσο επιτυχημένα όσο και αποτυχημένα παραδείγματα ενσωμάτωσης. Υπήρξαν κοινότητες μεταναστών που συνέβαλαν ουσιαστικά στην οικονομική ανάπτυξη, στον πολιτισμό και στην κοινωνική πρόοδο των χωρών υποδοχής. Υπήρξαν όμως και περιπτώσεις γκετοποίησης, κοινωνικού αποκλεισμού και συγκρούσεων που αποκάλυψαν τις αδυναμίες των εφαρμοζόμενων πολιτικών.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν οι μετανάστες βρίσκουν τη Γη της Επαγγελίας. Το ερώτημα είναι αν η Γη της Επαγγελίας υπάρχει πραγματικά. 

Για πολλούς, η άφιξη στην Ευρώπη συνοδεύεται από μια σκληρή προσγείωση. Αντί για ευημερία συναντούν γραφειοκρατία, αβεβαιότητα, χαμηλόμισθη εργασία, κοινωνικές προκαταλήψεις και συχνά εκμετάλλευση. Πολλοί καταλήγουν να ζουν στο περιθώριο, χωρίς σταθερή εργασία, χωρίς επαρκή στέγαση, χωρίς ουσιαστικές ευκαιρίες κοινωνικής ανέλιξης.

Η απόσταση ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα αποδεικνύεται τεράστια.

Και όμως, ακόμη και μέσα σε αυτές τις δυσκολίες, η ζωή στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες παραμένει ασύγκριτα ασφαλέστερη και σταθερότερη από εκείνη που άφησαν πίσω τους. Γι’ αυτό και οι μεταναστευτικές ροές συνεχίζονται. Η σχετική ελπίδα υπερισχύει της απόλυτης απόγνωσης.

Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα αν εξεταστεί υπό το πρίσμα της παγκόσμιας ανισότητας. Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς, ένα μικρό ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού απολαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πλούτου, ενώ δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε συνθήκες φτώχειας. Η μετανάστευση αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, το αποτέλεσμα αυτής της ανισορροπίας.Όσο οι διαφορές ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο διευρύνονται, όσο οι πόλεμοι συνεχίζονται, όσο η κλιματική κρίση καταστρέφει καλλιέργειες και ολόκληρες περιοχές του πλανήτη, τόσο περισσότεροι άνθρωποι θα αναζητούν διέξοδο αλλού.

Καμία συνοριακή περίφραξη δεν μπορεί να σταματήσει οριστικά έναν άνθρωπο που πεινά. Καμία αυστηρή νομοθεσία δεν μπορεί να εξαλείψει την ανάγκη για επιβίωση. Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι ιστορία μετακινήσεων πληθυσμών. Από την αρχαιότητα έως σήμερα, οι λαοί μεταναστεύουν αναζητώντας ασφάλεια, τροφή και προοπτική.Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κράτη οφείλουν να παραιτηθούν από το δικαίωμα ελέγχου των συνόρων τους. Η διαχείριση της μετανάστευσης αποτελεί θεμελιώδη αρμοδιότητα κάθε κυρίαρχου κράτους. Η πρόκληση βρίσκεται στην εξεύρεση ισορροπίας ανάμεσα στην ασφάλεια και στον ανθρωπισμό, ανάμεσα στη νομιμότητα και στη συμπόνια.

Η Ελλάδα γνωρίζει καλά αυτό το δίλημμα. Ως χώρα πρώτης γραμμής, βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο των μεταναστευτικών ροών. Τα νησιά του Αιγαίου έχουν γίνει τόποι υποδοχής, προσδοκίας αλλά και ανθρώπινου πόνου. Οι τοπικές κοινωνίες καλούνται να διαχειριστούν καταστάσεις που υπερβαίνουν πολλές φορές τις δυνατότητές τους, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν αξιοθαύμαστα δείγματα αλληλεγγύης.

Η ελληνική εμπειρία αποδεικνύει ότι η φιλοξενία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι καθημερινή πράξη. Είναι ο ψαράς που σώζει ναυαγούς. Είναι ο δάσκαλος που διδάσκει παιδιά διαφορετικών γλωσσών. Είναι η γιαγιά που προσφέρει ένα πιάτο φαγητό σε κάποιον άγνωστο.Κι όμως, η αλληλεγγύη δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη στρατηγική. Χρειάζονται ολοκληρωμένες ευρωπαϊκές πολιτικές, δίκαιη κατανομή ευθυνών, αποτελεσματική προστασία των εξωτερικών συνόρων και παράλληλα νόμιμες οδοί μετανάστευσης για όσους δικαιούνται διεθνή προστασία ή αναζητούν εργασία.

Η συζήτηση για τη μετανάστευση συχνά παγιδεύεται σε ιδεολογικά άκρα. Άλλοι αντιμετωπίζουν κάθε μετανάστη ως εν δυνάμει κίνδυνο και άλλοι αρνούνται να αναγνωρίσουν τα πραγματικά προβλήματα που μπορεί να προκύψουν από την ανεξέλεγκτη είσοδο μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Η αλήθεια βρίσκεται μακριά και από τις δύο υπερβολές.

Ο ανθρωπισμός δεν είναι αφέλεια. Και η ασφάλεια δεν είναι απανθρωπιά.

Η κοινωνική ειρήνη οικοδομείται όταν συνυπάρχουν και τα δύο.

Τελικά, οι ορδές μεταναστών βρίσκουν τη Γη της Επαγγελίας;

Ίσως η απάντηση να είναι πως δεν βρίσκουν έναν παράδεισο, αλλά μια ευκαιρία. Μια ευκαιρία που άλλοτε μετατρέπεται σε νέα ζωή και άλλοτε σε νέα απογοήτευση. Μια ευκαιρία που εξαρτάται όχι μόνο από τις πολιτικές των κρατών αλλά και από τη δύναμη των ίδιων των ανθρώπων να προσαρμοστούν, να συνεργαστούν και να συνυπάρξουν.

Η αληθινή Γη της Επαγγελίας δεν είναι ένας γεωγραφικός τόπος. Είναι μια κοινωνία όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια προστατεύεται, η διαφορετικότητα δεν οδηγεί σε διαίρεση και η δικαιοσύνη δεν αποτελεί προνόμιο των λίγων. Μέχρι να φτάσουμε εκεί, οι δρόμοι της μετανάστευσης θα συνεχίσουν να γεμίζουν με πρόσωπα που κουβαλούν στις αποσκευές τους το πολυτιμότερο φορτίο: την ελπίδα. Και όσο υπάρχει ελπίδα, οι άνθρωποι θα συνεχίσουν να αναζητούν τη δική τους Γη της Επαγγελίας, ακόμη κι αν γνωρίζουν ότι ίσως να μην τη βρουν ποτέ ακριβώς όπως την ονειρεύτηκαν.

Εύα Καπελλάκη Κοντού [ Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]