Ομοφοβία και καθωσπρεπισμός: Οι αόρατες μάσκες μιας κοινωνίας που φοβάται τη διαφορετικότητα

Κάθε εποχή αφήνει το αποτύπωμά της όχι μόνο στα μνημεία που κατασκευάζει, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τον άνθρωπο που διαφέρει. Στις μέρες μας μιλάμε διαρκώς για πρόοδο, για δημοκρατία, για ανθρώπινα δικαιώματα και για έναν κόσμο χωρίς αποκλεισμούς. Κι όμως, κάτω από την επιφάνεια της ευγένειας εξακολουθούν να κινούνται υπόγεια ρεύματα προκατάληψης, στερεοτύπων και κοινωνικού φόβου. Δεν έχουν πάντοτε τη μορφή της ανοιχτής βίας. Πολύ συχνότερα εμφανίζονται ως αδιάφορα βλέμματα, ως ψίθυροι πίσω από κλειστές πόρτες, ως ειρωνικά χαμόγελα ή ως εκείνη η γνώριμη φράση που επικρατεί ακόμη στις ελληνικές οικογένειες: «Τι θα πει ο κόσμος;»

Η ομοφοβία και ο καθωσπρεπισμός δεν είναι δύο ανεξάρτητα φαινόμενα. Είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η μία εκφράζει τον φόβο απέναντι στη διαφορετικότητα, η άλλη προσπαθεί να διατηρήσει την ψευδαίσθηση μιας κοινωνικής ομοιομορφίας. Και οι δύο, όμως, έχουν κοινή αφετηρία: την αδυναμία του ανθρώπου να αποδεχθεί ότι η ζωή δεν χωρά μέσα σε προκαθορισμένα καλούπια.

Η επιστήμη μάς εξηγεί τους μηχανισμούς της προκατάληψης. Η ψυχολογία φωτίζει τα τραύματα που την τροφοδοτούν. Η κοινωνιολογία αναλύει τους τρόπους με τους οποίους αναπαράγεται. Όμως η απάντηση παραμένει βαθιά ανθρώπινη. Γιατί κάθε κοινωνία δεν είναι τίποτε περισσότερο από τον καθρέφτη των ανθρώπων που τη συγκροτούν. Ίσως, λοιπόν, το ζητούμενο δεν είναι να αλλάξει πρώτα η κοινωνία. Ίσως χρειάζεται να αλλάξει ο τρόπος που κοιτάζουμε ο ένας τον άλλον.

«Ο πολιτισμός μιας κοινωνίας δεν κρίνεται από τον τρόπο που αγκαλιάζει τους όμοιους, αλλά από τον τρόπο που στέκεται απέναντι σε όσους διαφέρουν.»

Υπάρχουν εποχές κατά τις οποίες οι κοινωνίες προοδεύουν τεχνολογικά, οικονομικά και επιστημονικά, αλλά εξακολουθούν να παραμένουν δέσμιες αρχαϊκών φόβων. Ζούμε σε μια τέτοια εποχή. Μπορούμε να επικοινωνούμε με έναν άνθρωπο στην άλλη άκρη του πλανήτη μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, όμως συχνά αδυνατούμε να επικοινωνήσουμε με τον άνθρωπο που κάθεται δίπλα μας επειδή είναι διαφορετικός.

Η ομοφοβία δεν αποτελεί απλώς μια προσωπική άποψη ούτε μια διαφορετική ιδεολογική θέση. Πρόκειται για ένα σύνθετο κοινωνικοψυχολογικό φαινόμενο, το οποίο γεννιέται μέσα από την αλληλεπίδραση οικογένειας, θρησκευτικών αντιλήψεων, πολιτισμικών στερεοτύπων, κοινωνικής αγωγής και προσωπικών ανασφαλειών. Όταν, μάλιστα, συναντά τον καθωσπρεπισμό, δημιουργείται ένα αόρατο αλλά εξαιρετικά ισχυρό πλέγμα κοινωνικού αποκλεισμού.

Ο καθωσπρεπισμός δεν είναι η ευγένεια ούτε ο σεβασμός στους κοινωνικούς κανόνες. Είναι η εμμονή στη δημόσια εικόνα. Είναι η ανάγκη να φαίνεται κανείς «σωστός», ακόμη κι όταν μέσα του κυριαρχεί ο φόβος, η ανασφάλεια ή η προκατάληψη.

Στην ελληνική κοινωνία, η φράση «τι θα πει ο κόσμος» εξακολουθεί να λειτουργεί ως ένας από τους ισχυρότερους μηχανισμούς κοινωνικού ελέγχου. Δεν αφορά μόνο τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Αφορά το επάγγελμα, την εμφάνιση, τις σχέσεις, τον γάμο, το διαζύγιο, ακόμη και τον τρόπο που κάποιος πενθεί ή μεγαλώνει τα παιδιά του.Ο άνθρωπος εκπαιδεύεται από πολύ νωρίς να προσαρμόζεται στις κοινωνικές προσδοκίες. Όμως η προσαρμογή δεν είναι πάντοτε ένδειξη ωριμότητας. Συχνά αποτελεί προϊόν φόβου.

Η κοινωνία φοβάται ό,τι δεν κατανοεί!

Η κοινωνική ψυχολογία μάς διδάσκει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος κατηγοριοποιεί συνεχώς τους ανθρώπους. Δημιουργεί ομάδες «δικών μας» και «άλλων». Η διαδικασία αυτή είναι φυσιολογική ως γνωστικός μηχανισμός. Γίνεται όμως επικίνδυνη όταν μετατρέπεται σε ηθική αξιολόγηση.Ο κοινωνικός ψυχολόγος HenriTajfel απέδειξε ότι ακόμη και τυχαίες διακρίσεις αρκούν για να δημιουργηθούν προκαταλήψεις μεταξύ ομάδων. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος έχει την τάση να ευνοεί όσους θεωρεί «δικούς του» και να αντιμετωπίζει με καχυποψία όσους αντιλαμβάνεται ως διαφορετικούς.

Η ομοφοβία αξιοποιεί ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό.

Ο διαφορετικός δεν αντιμετωπίζεται ως ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος, αλλά ως σύμβολο μιας υποτιθέμενης απειλής απέναντι στην κοινωνική τάξη.

Το κοινωνικό στίγμα

Ο Καναδός κοινωνιολόγος ErvingGoffman περιέγραψε το κοινωνικό στίγμα ως εκείνο το χαρακτηριστικό που επισκιάζει ολόκληρη την προσωπικότητα ενός ανθρώπου.

Ο γιατρός παύει να είναι γιατρός.

Ο μουσικός παύει να είναι μουσικός.

Ο εκπαιδευτικός παύει να είναι εκπαιδευτικός.

Γίνεται απλώς «ο ομοφυλόφιλος».

Η κοινωνία δεν βλέπει πλέον το πρόσωπο. Βλέπει μια ετικέτα. Και οι ετικέτες είναι πάντοτε πιο εύκολες από τη γνωριμία.

Η ψυχολογία της ομοφοβίας

Η επιστήμη της ψυχολογίας έχει επιχειρήσει πολλές ερμηνείες.

Ο SigmundFreud υποστήριξε ότι αρκετές ανθρώπινες αντιδράσεις αποτελούν μηχανισμούς άμυνας απέναντι σε εσωτερικές συγκρούσεις.Αργότερα, αρκετοί ψυχαναλυτές διατύπωσαν την άποψη ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η υπερβολικά επιθετική ομοφοβική συμπεριφορά μπορεί να αποτελεί μορφή προβολής. Δηλαδή, ο άνθρωπος αποδίδει στους άλλους όσα δυσκολεύεται να αποδεχθεί στον εαυτό του.Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι κάθε ομοφοβικός άνθρωπος βιώνει εσωτερική σύγκρουση. Σημαίνει όμως ότι το μίσος δεν είναι πάντοτε αποτέλεσμα γνώσης. Πολύ συχνότερα είναι αποτέλεσμα φόβου.Και ο φόβος γεννιέται εκεί όπου απουσιάζει η γνώση.

Η οικογένεια ως πρώτο σχολείο

Καμία προκατάληψη δεν γεννιέται μαζί με το παιδί. Μαθαίνεται. Το παιδί δεν γνωρίζει τι σημαίνει διαφορετικότητα. Τη μαθαίνει από τις αντιδράσεις των ενηλίκων. Από τα αστεία, από τις ειρωνείες, από τις σιωπές, από τις εκφράσεις του προσώπου, από το βλέμμα που αλλάζει όταν εμφανίζεται κάποιος «διαφορετικός». Έτσι δημιουργούνται τα πρώτα στερεότυπα. Η οικογένεια, χωρίς πολλές φορές να το αντιλαμβάνεται, γίνεται ο πρώτος φορέας κοινωνικής αναπαραγωγής των προκαταλήψεων.

Ο καθωσπρεπισμός ως πολιτισμική υποκρισία

Υπάρχει μια παράδοξη αντίφαση. Οι κοινωνίες που διακηρύσσουν περισσότερο την ηθική είναι συχνά εκείνες που δυσκολεύονται περισσότερο να αποδεχθούν τη διαφορετικότητα. Όχι επειδή διαθέτουν υψηλότερες ηθικές αξίες, αλλά επειδή συγχέουν την ηθική με την ομοιομορφία.

Ο καθωσπρεπισμός ενδιαφέρεται περισσότερο για την εικόνα παρά για την αλήθεια. Δεν τον ενοχλεί η υποκρισία, τον ενοχλεί η αποκάλυψή της.

Η ελληνική πραγματικότητα

Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα έκανε σημαντικά θεσμικά βήματα προς την κατοχύρωση ίσων δικαιωμάτων για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα [ περιγράφει ένα ευρύ φάσμα ανθρώπων που διαφέρουν ως προς τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου, κ.α.] Ωστόσο, οι αλλαγές στη νομοθεσία δεν συνεπάγονται αυτόματα αλλαγές στη νοοτροπία.

Οι έρευνες της κοινωνικής ψυχολογίας δείχνουν ότι οι προκαταλήψεις μειώνονται όταν οι άνθρωποι έχουν ουσιαστική προσωπική επαφή με μέλη κοινωνικών ομάδων που μέχρι τότε θεωρούσαν «διαφορετικές». Η γνώση, η καθημερινή συνύπαρξη και η προσωπική γνωριμία αποδυναμώνουν τα στερεότυπα πολύ αποτελεσματικότερα από την αντιπαράθεση. Κι όμως, ακόμη και σήμερα, πολλοί νέοι επιλέγουν να αποκρύψουν την ταυτότητά τους στον χώρο εργασίας ή στην οικογένειά τους από φόβο μήπως χάσουν την αποδοχή, τις ευκαιρίες ή ακόμη και τους πιο στενούς τους ανθρώπους. Αυτό το κλίμα δείχνει ότι, παρά τη θεσμική πρόοδο, κοινωνικά εμπόδια εξακολουθούν να υπάρχουν.

 Η σιωπηλή βία

Η πιο επικίνδυνη μορφή βίας δεν είναι πάντοτε η λεκτική ή η σωματική. Είναι η σιωπηλή. Είναι όταν κάποιος αισθάνεται ότι πρέπει να κρύψει τον εαυτό του. Όταν αλλάζει τον τρόπο που μιλά. Τον τρόπο που περπατά. Τον τρόπο που αγαπά. Μόνο και μόνο για να μην προκαλέσει σχόλια. Η συνεχής αυτολογοκρισία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες ψυχικής εξουθένωσης και μειωμένης αυτοεκτίμησης.

Η παιδεία ως απάντηση

Καμία κοινωνία δεν θεραπεύει τις προκαταλήψεις με την καταστολή. Τις θεραπεύει με την παιδεία. Με την επαφή, με την επιστήμη, με την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης, με την κατανόηση ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από τον σεξουαλικό προσανατολισμό, το φύλο, τη θρησκεία ή την καταγωγή. Ο μεγάλος παιδαγωγός PauloFreire έγραφε ότι «κανείς δεν γεννιέται μισώντας έναν άλλο άνθρωπο». Το μίσος διδάσκεται. Και αφού διδάσκεται, μπορεί και να ξεμαθευτεί.

Η κοινωνία που ονειρευόμαστε

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη απειλή για μια κοινωνία να μην είναι ποτέ η διαφορετικότητα. Η μεγαλύτερη απειλή είναι ο φόβος. Γιατί ο φόβος γεννά προκατάληψη. Η προκατάληψη γεννά αποκλεισμό. Ο αποκλεισμός γεννά βία.Και η βία, ακόμη κι όταν δεν αφήνει εμφανή τραύματα, πληγώνει βαθιά την ψυχή μιας κοινωνίας.

Ο πραγματικός πολιτισμός δεν αποδεικνύεται στις εθνικές επετείους ούτε στις μεγαλόστομες διακηρύξεις περί ανθρωπισμού. Αποδεικνύεται στην καθημερινότητα: στο σχολείο, στον χώρο εργασίας, στην οικογένεια, στη γειτονιά. Εκεί όπου ο άνθρωπος καλείται να επιλέξει αν θα κρίνει ή αν θα κατανοήσει.

Η διαφορετικότητα δεν ζητά προνόμια. Ζητά χώρο για να υπάρχει. Και μια κοινωνία που επιτρέπει σε κάθε άνθρωπο να ζει με αξιοπρέπεια δεν χάνει την ταυτότητά της· αντίθετα, την εμπλουτίζει. Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι αν είμαστε έτοιμοι να αποδεχθούμε τη διαφορετικότητα. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν είμαστε έτοιμοι να εγκαταλείψουμε τους φόβους που μας κρατούν δέσμιους του καθωσπρεπισμού. Γιατί, τελικά, η πιο δύσκολη μορφή ελευθερίας δεν είναι να αφήσεις τον άλλον να είναι ο εαυτός του. Είναι να απελευθερωθείς από τις δικές σου προκαταλήψεις.

Ο Αριστοτέλης έγραφε ότι ο άνθρωπος είναι «ζῷον πολιτικόν». Δεν εννοούσε απλώς ότι ζει μέσα σε μια οργανωμένη κοινωνία. Εννοούσε ότι ολοκληρώνεται μόνο μέσα από τη σχέση του με τους άλλους. Και καμία σχέση δεν μπορεί να θεμελιωθεί πάνω στον φόβο ή στην απαξίωση.

Η διαφορετικότητα δεν απειλεί την κοινωνική συνοχή. Αντίθετα, την εμπλουτίζει. Οι άνθρωποι δεν γεννηθήκαμε για να μοιάζουμε μεταξύ μας, αλλά για να συνυπάρχουμε μέσα στις διαφορές μας. Η ομοιομορφία μπορεί να προσφέρει μια επίπλαστη αίσθηση ασφάλειας, όμως η δημοκρατία απαιτεί κάτι βαθύτερο: την ικανότητα να σεβόμαστε τον άλλον ακόμη και όταν δεν μας μοιάζει.

Η ομοφοβία, όπως κάθε μορφή προκατάληψης, δεν τραυματίζει μόνο εκείνον που γίνεται αποδέκτης της. Διαβρώνει και εκείνον που την καλλιεργεί. Περιορίζει τον ορίζοντά του, τον φυλακίζει σε έναν κόσμο καχυποψίας και τον εμποδίζει να γνωρίσει τον πλούτο της ανθρώπινης εμπειρίας. Ο φόβος δεν προστατεύει ποτέ την κοινωνία, την μικραίνει. Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν, ποια κοινωνία θέλουμε να παραδώσουμε στα παιδιά μας. Μια κοινωνία που θα συνεχίσει να μετρά την αξία των ανθρώπων με βάση στερεότυπα, ή μια κοινωνία που θα διδάσκει ότι η αξιοπρέπεια δεν έχει φύλο, χρώμα, θρήσκευμα ή σεξουαλικό προσανατολισμό;

Η ιστορία μάς διδάσκει ότι κάθε εποχή είχε τις δικές της προκαταλήψεις. Εκείνοι όμως που έμειναν στην ιστορία δεν ήταν όσοι ύψωσαν τείχη, αλλά όσοι άνοιξαν δρόμους. Και ίσως ο μεγαλύτερος δρόμος που καλείται να διανύσει σήμερα η κοινωνία μας να μην είναι οικονομικός, τεχνολογικός ή πολιτικός. Ίσως να είναι βαθιά ψυχικός. Ένα ταξίδι από τον φόβο προς τη γνώση. Από την προκατάληψη προς την κατανόηση. Από τον καθωσπρεπισμό προς την αυθεντικότητα. Γιατί, τελικά, η ανθρωπιά δεν δοκιμάζεται όταν συναντά τον όμοιο. Δοκιμάζεται όταν αντικρίζει τον διαφορετικό και επιλέγει, αντί να τον κρίνει, να τον κατανοήσει. Και ίσως τότε, όταν η κοινωνία πάψει να φοβάται τη διαφορετικότητα, να ανακαλύψει ότι ο μεγαλύτερος εχθρός της δεν ήταν ποτέ ο “άλλος”. Ήταν ο φόβος που κουβαλούσε μέσα της.

Εύα Καπελλάκη Κοντού [Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]