«Το Μεγάλο μας Τσίρκο» μέσα από την τραγωδία των Τεμπών

Υπάρχουν στιγμές που η Ιστορία δεν γράφεται, ουρλιάζει. Και τότε, το θέατρο σωπαίνει για να την ακούσει. Κι όμως, σε τούτη τη χώρα, το θέατρο είχε προλάβει να μιλήσει πριν από την Ιστορία. Το 1973, μέσα στη σκοτεινιά της δικτατορίας, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης έγραψε «Το Μεγάλο μας Τσίρκο» κι ο Κάρολος Κουν το ανέβασε με το Θέατρο Τέχνης, δίνοντας στη σκηνή μια Ελλάδα γυμνή, γελοιοποιημένη και τραυματισμένη. Ένα πανηγύρι σκιών και συμβόλων, όπου οι ήρωες της Ιστορίας περνούσαν σαν καρικατούρες μπροστά από έναν λαό που άλλοτε χειροκροτούσε κι άλλοτε σιωπούσε από φόβο.

Πενήντα χρόνια μετά, το «Μεγάλο μας Τσίρκο» δεν είναι παρά η ίδια μας η καθημερινότητα. Και η τραγωδία των Τεμπών ήρθε να αποδείξει πως η σκηνή δεν ήταν ποτέ φανταστική. Ήταν προφητική.Εκείνο το βράδυ, οι ράγες έγιναν ρωγμές στο σώμα της χώρας. Δεν συγκρούστηκαν μόνο δύο τρένα, συγκρούστηκαν δεκαετίες αδιαφορίας, παραλείψεων, προειδοποιήσεων που χάθηκαν σε συρτάρια. Στο «Μεγάλο μας Τσίρκο», οι φιγούρες της εξουσίας εναλλάσσονταν σαν κλόουν που αλλάζουν κοστούμια. Στα Τέμπη, οι μάσκες έπεσαν με κρότο. Κι από κάτω δεν υπήρχε πρόσωπο, υπήρχε κενό.

Πόσο μοιάζει η Ελλάδα με σκηνή περιοδεύοντος θιάσου; Οι ρόλοι μοιρασμένοι, τα λόγια προβλέψιμα, οι ευθύνες διαρκώς μετατοπιζόμενες. Στο έργο του Καμπανέλλη, ο λαός άλλοτε γελούσε με πίκρα, άλλοτε αναγνώριζε τον εαυτό του στον καθρέφτη της σάτιρας. Σήμερα, δεν γελάμε. Στεκόμαστε μπροστά σε έναν καθρέφτη που αντανακλά πρόσωπα παιδιών, φοιτητών, εργαζομένων, νέων ανθρώπων που ταξίδευαν προς το αύριο και βρέθηκαν παγιδευμένοι στο χθες μιας χώρας που δεν εκσυγχρονίστηκε ποτέ ουσιαστικά.

Η τραγωδία των Τεμπών δεν είναι «ατύχημα». Είναι δραματουργία. Με πρόλογο τις διαβεβαιώσεις, με επεισόδια τις προειδοποιήσεις των εργαζομένων, με χορό τις οικογένειες που θρηνούν, με έξοδο μια κοινωνία που απαιτεί αλήθεια. Αν ο Αισχύλος μιλούσε για «ύβρη» και «νέμεση», εδώ η ύβρη είναι η αλαζονεία της ανευθυνότητας. Και η νέμεση δεν ήρθε με θεϊκή παρέμβαση, αλλά με ανθρώπινο πόνο.

Στο «Μεγάλο μας Τσίρκο», η Ιστορία περνά σαν φάρσα που κρύβει τραγωδία. Από την Επανάσταση ως τη Μικρασιατική Καταστροφή, από τους εμφυλίους ως τις δικτατορίες, ο Καμπανέλλης έδειξε πως επαναλαμβάνουμε τα λάθη μας με την ίδια επιμονή που στήνουμε πανηγύρια. Στα Τέμπη, δεν είδαμε μόνο μια κρατική ανεπάρκεια, είδαμε την παθολογία της λήθης. Κάθε φορά που μια καταστροφή ξεχνιέται, ένα νέο εισιτήριο κόβεται για την επόμενη.

Και όμως, υπάρχει μια διαφορά. Το 1973, το κοινό σηκωνόταν όρθιο όχι μόνο για να χειροκροτήσει, αλλά για να αντισταθεί. Η τέχνη γινόταν πράξη. Σήμερα, οι δρόμοι γέμισαν ξανά. Οι νέοι, εκείνοι που επέζησαν, εκείνοι που φοβήθηκαν, εκείνοι που θρήνησαν  βγήκαν στις πλατείες και φώναξαν πως δεν είναι αριθμοί. Πως δεν θα γίνουν κομπάρσοι σε ένα έργο που γράφεται ερήμην τους.

Η ευθύνη δεν είναι αφηρημένη έννοια. Δεν είναι σύννεφο που διαλύεται. Είναι ονοματεπώνυμο, είναι υπογραφή, είναι απόφαση που ελήφθη ή δεν ελήφθη. Στο «Μεγάλο μας Τσίρκο», οι ήρωες συχνά κρύβονταν πίσω από τη συλλογικότητα. Στη δημοκρατία, όμως, η συλλογικότητα δεν αναιρεί την ατομική λογοδοσία. Αντιθέτως, την απαιτεί.

Η τραγωδία των Τεμπών μας έθεσε ένα ερώτημα που υπερβαίνει την πολιτική: τι αξία έχει η ανθρώπινη ζωή σε μια κοινωνία που μετρά το κόστος και όχι την απώλεια; Όταν οι υποδομές θεωρούνται «δαπάνη» και η ασφάλεια «πολυτέλεια», τότε το τσίρκο συνεχίζεται με ακροβάτες χωρίς δίχτυ. Και κάποια στιγμή, η πτώση δεν είναι θεατρική, είναι μοιραία.

Δεν γράφω για να καταγγείλω. Γράφω για να θυμίσω. Η μνήμη είναι η μόνη μας άμυνα απέναντι στην επανάληψη. Αν το «Μεγάλο μας Τσίρκο» μάς δίδαξε κάτι, είναι πως η αυτογνωσία προηγείται της αλλαγής. Πρέπει να κοιτάξουμε κατάματα την εικόνα μας: μια χώρα με λαμπρή Ιστορία και εύθραυστη οργάνωση, με μεγάλες λέξεις και μικρές πράξεις.

Οι μητέρες των Τεμπών δεν ζητούν εκδίκηση, ζητούν δικαιοσύνη. Οι πατέρες δεν ζητούν δάκρυα, ζητούν αλήθεια. Κι οι νέοι δεν ζητούν υποσχέσεις, ζητούν ασφάλεια. Η πολιτεία οφείλει να απαντήσει όχι με επικοινωνία, αλλά με έργο. Όχι με ρητορική, αλλά με μεταρρύθμιση ουσίας.

Ίσως, τελικά, το «Μεγάλο μας Τσίρκο» να μην είναι κατάρα, αλλά προειδοποίηση. Να μας λέει πως όσο ανεχόμαστε την προχειρότητα, θα ζούμε σε σκηνικό πρόχειρα στημένο. Όσο χειροκροτούμε τους ρήτορες και όχι τους εργάτες της ευθύνης, θα παραμένουμε θεατές.

Η τραγωδία των Τεμπών ας γίνει το σημείο καμπής. Όχι άλλο τσίρκο. Όχι άλλες μάσκες. Μια χώρα δεν είναι παράσταση, είναι σύμβαση εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και το κράτος. Κι όταν αυτή η σύμβαση σπάει, ο θόρυβος δεν είναι χειροκρότημα. Είναι κραυγή. 

Ας ακούσουμε, επιτέλους, την κραυγή!

ΘΕΛΩ ΤΗΝ ΚΟΡΗ ΜΟΥ !

ΘΕΛΩ ΤΟΝ ΓΙΟ ΜΟΥ!

ΘΕΛΩ ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ ΜΟΥ!

ΘΕΛΩ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ!!!!

Εύα Καπελλάκη Κοντού [Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος, ραδιοφωνική παραγωγός]