Η κοινωνία της ανταλλαγής, η πολιτική της συναλλαγής και ο άνθρωπος που ξέχασε την αξία της προσφοράς

Δύο λέξεις που, όταν τις προφέρουμε μαζί, μοιάζουν να περιγράφουν έναν απλό, σχεδόν αυτονόητο κανόνα της ανθρώπινης συνύπαρξης: δούναι και λαβείν. Δίνω και παίρνω. Μια σχέση αμοιβαιότητας, μια ισορροπία ανάμεσα στην προσφορά και την αποδοχή, ένα αόρατο συμβόλαιο που συνοδεύει την ανθρώπινη παρουσία από την πρώτη στιγμή της κοινωνικής της οργάνωσης. Κι όμως, πίσω από αυτή τη φαινομενικά απλή φράση κρύβεται ένα ολόκληρο κοινωνικό και πολιτικό οικοδόμημα, με τις αντιφάσεις, τις αδικίες, τις εξαρτήσεις και τις ηθικές του εκπτώσεις.

Γιατί άραγε, στην εποχή της τεχνολογικής προόδου, της υπερπληροφόρησης και της διαρκούς επικοινωνίας, δυσκολευόμαστε τόσο πολύ να κατανοήσουμε την ουσία της αμοιβαιότητας; Γιατί το δούναι και λαβείν, αντί να αποτελεί μια σχέση ισορροπίας και αλληλοσεβασμού, μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε μηχανισμό υπολογισμού, συμφέροντος και προσωπικής εξυπηρέτησης;

Μήπως τελικά δεν έχουμε ξεχάσει να δίνουμε και να παίρνουμε, αλλά έχουμε αλλάξει το νόημα και των δύο;

Ο άνθρωπος γεννήθηκε ως κοινωνικό ον. Η επιβίωσή του, η εξέλιξή του, η δημιουργία πολιτισμού και θεσμών στηρίχθηκαν στην ανάγκη της συνεργασίας. Κανείς δεν μπορεί να υπάρξει πραγματικά μόνος. Από την οικογένεια μέχρι την οργανωμένη πολιτεία, από τη φιλία μέχρι την επαγγελματική συνύπαρξη, όλα προϋποθέτουν μια μορφή ανταλλαγής. Δίνουμε χρόνο, συναίσθημα, γνώση, εργασία, φροντίδα. Παίρνουμε εμπειρίες, αναγνώριση, ασφάλεια, αγάπη, δημιουργία. Αυτή είναι η υγιής πλευρά του ανθρώπινου δεσμού. Εκεί όπου η προσφορά δεν εξαγοράζει την ανταπόδοση και η αποδοχή δεν μετατρέπεται σε υποχρέωση.

Στη σύγχρονη κοινωνία, ωστόσο, η ανταλλαγή έχει αποκτήσει μια σχεδόν εμπορευματική διάσταση. Αξιολογούμε τους ανθρώπους με βάση το τι μπορούν να μας προσφέρουν. Μετράμε τις σχέσεις με το ισοζύγιο των εξυπηρετήσεων. Συχνά δεν πλησιάζουμε έναν άνθρωπο επειδή μας ενδιαφέρει η ύπαρξή του, αλλά επειδή μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμος σε κάποια μελλοντική μας ανάγκη. Η ανθρώπινη σχέση γίνεται επένδυση. Η φιλία γίνεται δίκτυο γνωριμιών. Η αλληλεγγύη γίνεται δημόσια εικόνα. Ακόμη και η καλοσύνη, σε ορισμένες περιπτώσεις, διεκδικεί το δικό της αντάλλαγμα: ένα ευχαριστώ, μια αναγνώριση, μια υποχρέωση που θα εξαργυρωθεί όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή.

Και κάπου εκεί χάνεται η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην αμοιβαιότητα και τη συναλλαγή. Δεν είναι κακό να περιμένει κανείς ανταπόκριση. Δεν είναι αδυναμία να επιθυμεί να αναγνωρίζεται η προσφορά του. Είναι ανθρώπινο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η προσφορά παύει να αποτελεί συνειδητή πράξη και γίνεται μέσο ελέγχου του άλλου. Όταν το «σου έδωσα» μετατρέπεται σε απειλή και το «μου χρωστάς» σε εργαλείο εξουσίας.

Αν στις προσωπικές σχέσεις η συναλλαγή μπορεί να πληγώσει την εμπιστοσύνη, στην πολιτική μπορεί να υπονομεύσει ολόκληρη τη δημοκρατία.

Η πολιτική, στην ιδανική της διάσταση, είναι η τέχνη της διαχείρισης του κοινού συμφέροντος. Είναι η ευθύνη απέναντι στον πολίτη, η προστασία των αδύναμων, η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών, η δημιουργία συνθηκών αξιοπρεπούς ζωής. Είναι, πάνω απ’ όλα, μια μορφή κοινωνικού συμβολαίου: οι πολίτες εμπιστεύονται την εξουσία με την προσδοκία ότι εκείνη θα υπηρετήσει το δημόσιο συμφέρον. Όταν όμως η πολιτική μετατρέπεται σε μηχανισμό ανταλλαγής εξυπηρετήσεων, τότε το δούναι και λαβείν αποκτά επικίνδυνο περιεχόμενο.

Η ψήφος γίνεται νόμισμα. Η υπόσχεση γίνεται μέσο χειραγώγησης. Η θέση γίνεται ανταμοιβή. Η πρόσβαση στην εξουσία μετατρέπεται σε προνόμιο και η εξυπηρέτηση του πολίτη σε προσωπική χάρη. Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει τη φράση «εγώ σε βοήθησα, τώρα είναι η σειρά σου»; Πόσες φορές δεν έχουμε παρακολουθήσει την πολιτική αντιπαράθεση να εξαντλείται σε αλληλοκατηγορίες, προσωπικές διευθετήσεις και διαπραγματεύσεις συμφερόντων, την ώρα που τα ουσιαστικά προβλήματα της κοινωνίας παραμένουν άλυτα;

Η πολιτική δεν μπορεί να είναι ένα διαρκές παζάρι μεταξύ ισχυρών και πρόθυμων. Δεν μπορεί να στηρίζεται στην ανταλλαγή υποσχέσεων και στην αναπαραγωγή εξαρτήσεων. Και ασφαλώς δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον πολίτη ως πελάτη που οφείλει να επιστρέψει την εξυπηρέτηση με την ψήφο του.Η δημοκρατία δεν είναι κατάστημα παροχής προσωπικών διευκολύνσεων. Είναι χώρος δικαιωμάτων, υποχρεώσεων και ισονομίας.Και η μεγαλύτερη πολιτική εκτροπή δεν είναι πάντοτε η κραυγαλέα διαφθορά. Είναι και εκείνη η σιωπηλή, καθημερινή κανονικοποίηση της συναλλαγής, που κάνει τον πολίτη να πιστεύει πως χωρίς γνωριμίες, χωρίς διαμεσολαβητές, χωρίς κάποιον να του «χρωστάει», δεν μπορεί να διεκδικήσει ούτε τα αυτονόητα.

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη πλευρά του ζητήματος, βαθύτερη και περισσότερο οδυνηρή. Εκείνη που αφορά την εργασία και την κοινωνική δικαιοσύνη.Ο εργαζόμενος προσφέρει τον χρόνο, τη γνώση, τις δεξιότητες και συχνά την ίδια του τη σωματική και ψυχική αντοχή. Τι παίρνει ως αντάλλαγμα; Έναν μισθό που δεν επαρκεί πάντοτε για να καλύψει τις βασικές ανάγκες, μια εργασιακή ανασφάλεια που διαβρώνει την καθημερινότητά του και την αβεβαιότητα για το αύριο.

Ποια είναι η πραγματική αξία της εργασίας όταν εκείνος που παράγει τον πλούτο δυσκολεύεται να εξασφαλίσει μια αξιοπρεπή ζωή;Ποια είναι η ισορροπία του δούναι και λαβείν όταν η μία πλευρά διαθέτει την οικονομική ισχύ και η άλλη την ανάγκη της επιβίωσης;

Δεν μπορεί να υπάρχει ουσιαστική αμοιβαιότητα όταν οι όροι της ανταλλαγής καθορίζονται από την ανισότητα. Δεν είναι ελεύθερη συμφωνία εκείνη που υπογράφεται υπό τον φόβο της ανεργίας. Δεν είναι δίκαιη συναλλαγή εκείνη στην οποία ο ένας διαπραγματεύεται από θέση ισχύος και ο άλλος αποδέχεται επειδή δεν έχει άλλη επιλογή.Και εδώ ακριβώς αποκαλύπτεται η ευθύνη μιας οργανωμένης πολιτείας: να δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε το δούναι και λαβείν να μην αποτελεί προνόμιο των ισχυρών, αλλά δίκαιη σχέση ανάμεσα σε ανθρώπους που αναγνωρίζουν ο ένας την αξία του άλλου.

Ακόμη και μέσα στην οικογένεια, εκεί όπου θα έπρεπε να κατοικεί η ανιδιοτελής αγάπη, παρατηρούμε συχνά την εισβολή μιας λογικής ανταποδοτικότητας.Οι γονείς που υπενθυμίζουν στα παιδιά τις θυσίες τους σαν να αποτελούν ανεξόφλητο χρέος. Τα παιδιά που θεωρούν τη φροντίδα των γονιών αυτονόητη υποχρέωση των τελευταίων. Οι φιλίες που επιβιώνουν όσο εξυπηρετούν αμοιβαίες ανάγκες. Οι ανθρώπινες σχέσεις που δοκιμάζονται κάθε φορά που η προσφορά δεν επιστρέφεται με τον τρόπο ή στον χρόνο που προσδοκούσαμε.

Μα η αγάπη δεν είναι λογιστικό βιβλίο. Δεν έχει στήλες εσόδων και εξόδων. Δεν μπορείς να καταγράψεις πόσες φορές στάθηκες δίπλα σε κάποιον και να απαιτήσεις ισόποση συναισθηματική επιστροφή. Η αγάπη χρειάζεται αμοιβαιότητα, όχι ισολογισμό. Χρειάζεται παρουσία, όχι λογαριασμό. Χρειάζεται ελευθερία, όχι συναισθηματικό εκβιασμό. Και ίσως εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της εποχής μας: διαθέτουμε περισσότερους τρόπους επικοινωνίας από ποτέ, αλλά δυσκολευόμαστε να επικοινωνήσουμε ουσιαστικά. Γνωρίζουμε περισσότερους ανθρώπους, αλλά εμπιστευόμαστε λιγότερους. Μιλάμε διαρκώς για αλληλεγγύη, αλλά συχνά αποφεύγουμε το πραγματικό κόστος της.

Υπάρχει, ωστόσο, ένα δούναι και λαβείν που δεν μετριέται με χρήματα, εξυπηρετήσεις ή προσωπικά οφέλη. Είναι εκείνο που συγκροτεί τον πολιτισμό μιας κοινωνίας.

Τι οφείλει η κοινωνία στον άνθρωπο και τι οφείλει ο άνθρωπος στην κοινωνία;

Οφείλει η πολιτεία στον ηλικιωμένο αξιοπρεπή γηρατειά, στον νέο προοπτική, στον εργαζόμενο δικαιοσύνη, στον άνεργο ευκαιρίες, στον ασθενή πρόσβαση στην περίθαλψη, στο παιδί παιδεία και ασφάλεια. Και ο πολίτης, από την πλευρά του, οφείλει να σέβεται τους νόμους, να προστατεύει το δημόσιο αγαθό, να αναγνωρίζει τα δικαιώματα του άλλου και να συμμετέχει ενεργά στη συλλογική ζωή. Αυτή είναι η ουσία της κοινωνικής συνύπαρξης. Όχι η ανταλλαγή προσωπικών ωφελημάτων, αλλά η συνειδητοποίηση ότι η δική μου ευημερία δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στη δυστυχία του διπλανού μου.

Μια κοινωνία κρίνεται όχι μόνο από τον πλούτο που παράγει, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο τον διανέμει. Δεν μετριέται μόνο από τα μεγάλα έργα και τους εντυπωσιακούς αριθμούς, αλλά από το αν ο πιο αδύναμος πολίτης της μπορεί να ζήσει με αξιοπρέπεια. Η πραγματική πρόοδος δεν είναι να αποκτούν οι λίγοι περισσότερα, αλλά να μη στερούνται οι πολλοί τα στοιχειώδη. Και αυτό δεν είναι φιλανθρωπία. Είναι κοινωνική δικαιοσύνη. Να ξαναδώσουμε νόημα στις λέξεις.

Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να επαναπροσδιορίσουμε το δούναι και λαβείν. Να αποκαταστήσουμε την έννοια της προσφοράς, χωρίς να την εξιδανικεύουμε, και την έννοια της ανταπόδοσης, χωρίς να την υποβιβάζουμε σε συναλλαγή. Γιατί δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία χωρίς ανταλλαγή. Δεν μπορεί να υπάρξει συνεργασία χωρίς αμοιβαιότητα. Δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία χωρίς αλληλοσεβασμό.

Μπορεί, όμως, να υπάρξει μια κοινωνία στην οποία ο καθένας προσφέρει σύμφωνα με τις δυνατότητές του και απολαμβάνει όσα δικαιούται χωρίς να χρειάζεται να γονατίσει μπροστά σε κανέναν. Μια κοινωνία όπου η βοήθεια δεν αποτελεί μέσο χειραγώγησης, η εξουσία δεν απαιτεί ανταλλάγματα και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν μπαίνει σε διαπραγμάτευση. Ας μην ξεχνάμε πως η μεγαλύτερη προσφορά δεν είναι πάντοτε εκείνη που φαίνεται. Είναι το χέρι που απλώνεται χωρίς κάμερες, η αλήθεια που λέγεται όταν κοστίζει, η δικαιοσύνη που αποδίδεται ακόμη κι όταν δεν συμφέρει, η ευθύνη που αναλαμβάνεται χωρίς να αναζητά χειροκρότημα. Και η μεγαλύτερη ανταπόδοση δεν είναι πάντοτε ένα προσωπικό όφελος. Είναι η εμπιστοσύνη που κερδίζεται, η ελευθερία που διασφαλίζεται, η αξιοπρέπεια που δεν πληγώνεται, η κοινωνία που γίνεται λίγο δικαιότερη.

Γιατί, τελικά, το δούναι και λαβείν δεν είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι ποιος δίνει, ποιος παίρνει, με ποιους όρους και, κυρίως, ποιος πληρώνει το τίμημα. Αν το δούναι και λαβείν σημαίνει να δίνεις για να εξαγοράζεις, να παίρνεις για να εξαρτάσαι, να προσφέρεις για να απαιτείς και να κυβερνάς για να ανταμείβεις τους δικούς σου, τότε δεν μιλάμε για αμοιβαιότητα. Μιλάμε για ένα σύστημα αλληλοεξυπηρετήσεων που μεταμφιέστηκε σε κοινωνική κανονικότητα. Αν, όμως, σημαίνει να προσφέρεις χωρίς να αφαιρείς από τον άλλον την ελευθερία του, να διεκδικείς χωρίς να καταπατάς τα δικαιώματά του και να μοιράζεσαι χωρίς να υπολογίζεις την ανθρώπινη αξία με το μέτρο του συμφέροντος, τότε μιλάμε για πολιτισμό.

Και ίσως αυτό να είναι το μεγάλο ζητούμενο της εποχής μας: να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τη ζωή ως μια ατελείωτη συναλλαγή και να ξαναθυμηθούμε πως υπάρχουν πράγματα που δεν αγοράζονται, δεν πωλούνται και δεν ανταλλάσσονται. Γιατί, στο τέλος της ημέρας, δεν θα μας κρίνει η κοινωνία για το πόσα καταφέραμε να πάρουμε, αλλά για το τι αφήσαμε πίσω μας. Και κυρίως, για το αν μέσα σε αυτό το αδιάκοπο πάρε-δώσε της ζωής καταφέραμε να παραμείνουμε άνθρωποι.

Διότι το αληθινό δούναι και λαβείν δεν είναι να παίρνεις όσα μπορείς και να δίνεις όσα περισσεύουν. Είναι να μη χρειάζεται κανείς να χάσει την αξιοπρέπειά του για να κερδίσει το δικαίωμα να ζήσει.

Εύα Καπελλάκη – Κοντού [ Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]