Συνέντευξη με την εικαστικό [ARTWAY] – συγγραφέα Σμαραγδή Μητροπούλου

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν αρκούνται να κατοικούν τον κόσμο, επιλέγουν να τον φωτίζουν. Η Σμαραγδή Μητροπούλου ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία δημιουργών που μετατρέπουν τη ζωή σε αφήγηση και την αφήγηση σε γέφυρα ψυχής. Με βλέμμα στραμμένο άλλοτε στην Ιστορία κι άλλοτε στο άυλο τοπίο της ανθρώπινης ευαισθησίας, βαδίζει εδώ και χρόνια ανάμεσα στις λέξεις όπως οι παλιοί οδοιπόροι στα μονοπάτια των άστρων με πίστη, επιμονή και μια εσωτερική φλόγα που δεν σβήνει.

Από την Αθήνα των παιδικών της χρόνων έως τις ακαδημαϊκές αίθουσες της Ελλάδας και της Βρετανίας, κι από τη σχολική τάξη έως τις σελίδες των βιβλίων της, η διαδρομή της μοιάζει με υφαντό φτιαγμένο από μνήμη, τέχνη και βαθιά ανθρωπιά. Η πένα της άλλοτε ψιθυρίζει σαν βροχή πάνω σε παλιά παράθυρα κι άλλοτε υψώνεται σαν κραυγή λυρική απέναντι στη λήθη. Στα έργα της κατοικούν γυναίκες με μυστικά, κάστρα που ανασαίνουν ιστορίες, παραμύθια που ξέρουν να μιλούν και σιωπές που αποκτούν ήχο.

Με πολυάριθμες διακρίσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, με ποιήματα και διηγήματα που ταξίδεψαν σε γλώσσες και πολιτισμούς μακρινούς, η Σμαραγδή Μητροπούλου συνεχίζει να υπηρετεί τη λογοτεχνία με την ίδια αφοσίωση που υπηρετεί και την εκπαίδευση: ως πράξη φωτός. Γιατί για εκείνη η γραφή δεν είναι μόνο τέχνη, είναι τρόπος να κρατιέται ζωντανή η ελπίδα μέσα στον χρόνο.

• Πώς αντιλαμβάνεστε τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην ιστορική μνήμη και τη λογοτεχνική αφήγηση, δεδομένης της επιστημονικής σας κατάρτισης στην Ιστορία και την Αρχαιολογία και της παράλληλης πορείας σας στη δημιουργική γραφή; 

Η ιστορική μνήμη και η λογοτεχνική αφήγηση, πιστεύω, βρίσκονται σε μια ουσιαστική σχέση αλληλεπίδρασης. Η Ιστορία καταγράφει και ερμηνεύει τα γεγονότα μέσα από πηγές και τεκμήρια, ενώ η λογοτεχνία φωτίζει το ανθρώπινο βίωμα πίσω από αυτά: τα συναισθήματα, τις σιωπές, τις προσωπικές διαδρομές. Η επιστημονική μου κατάρτιση στην Ιστορία και την Αρχαιολογία με δίδαξε τον σεβασμό προς την ιστορική αλήθεια και τη σημασία της μνήμης. Η δημιουργική γραφή, από την άλλη, μου έδωσε τη δυνατότητα να προσεγγίσω πιο βαθιά τον άνθρωπο πίσω από τα γεγονότα. Για μένα, η λογοτεχνία δεν αντικαθιστά την Ιστορία, αλλά συνομιλεί μαζί της. Μέσα από την αφήγηση, η μνήμη παραμένει ζωντανή και αποκτά ανθρώπινη διάσταση.

• Στο έργο σας παρατηρείται συχνά μια υπόγεια συνομιλία ανάμεσα στη σιωπή και στον λόγο. Θεωρείτε πως η λογοτεχνία λειτουργεί ως μηχανισμός εσωτερικής αποκάλυψης ή ως μέσο υπαρξιακής άμυνας απέναντι στη φθορά του χρόνου; 

Ναι,  η λογοτεχνία λειτουργεί και ως εσωτερική αποκάλυψη και ως μορφή άμυνας απέναντι στον χρόνο. Μέσα από τη γραφή, όσα μένουν σιωπηλά βρίσκουν φωνή, ενώ παράλληλα ο άνθρωπος προσπαθεί να διασώσει μνήμες, συναισθήματα και ίχνη ύπαρξης απέναντι στη φθορά και τη λήθη. Ίσως γι’ αυτό η λογοτεχνία παραμένει διαχρονική: γιατί δεν καταγράφει μόνο γεγονότα, αλλά την ανάγκη του ανθρώπου να κατανοήσει τον εαυτό του και να αφήσει ένα μικρό αποτύπωμα ψυχής μέσα στον χρόνο.

• Η ποιητική σας συλλογή «Λέξεις Καθρέφτες» μοιάζει να αναζητά την ταυτότητα του ανθρώπου μέσα από τη γλώσσα. Πιστεύετε ότι οι λέξεις μπορούν να αποτυπώσουν την αλήθεια της ανθρώπινης εμπειρίας ή αποτελούν μονάχα θραύσματα μιας ατέρμονης αναζήτησης; 

Πιστεύω πως οι λέξεις μπορούν να αγγίξουν την αλήθεια της ανθρώπινης εμπειρίας, χωρίς όμως να την κατακτούν ποτέ ολοκληρωτικά. Κάθε λέξη είναι ένα ίχνος, μια απόπειρα να φωτιστεί κάτι βαθιά ανθρώπινο: η μνήμη, η απώλεια, ο έρωτας, ο φόβος, η ανάγκη για επικοινωνία. Μάλλον  γι’ αυτό η ποίηση παραμένει μια ατέρμονη αναζήτηση. Οι λέξεις λειτουργούν σαν καθρέφτες: άλλοτε αντανακλούν καθαρά τον εσωτερικό μας κόσμο κι άλλοτε δείχνουν μόνο σπασμένα θραύσματα της αλήθειας. Κι όμως, ακόμη και μέσα σε αυτή την ατέλεια, κρύβεται η δύναμή τους.

• Η διεθνής απήχηση του έργου σας, με μεταφράσεις σε πολλές γλώσσες και συμμετοχές σε παγκόσμια λογοτεχνικά φεστιβάλ, σας έφερε σε επαφή με διαφορετικούς πολιτισμούς. Πώς επηρεάζει αυτή η διαπολιτισμική εμπειρία τη θεματική και την αισθητική της γραφής σας; 

Η επαφή μου με διαφορετικούς πολιτισμούς με έκανε να συνειδητοποιήσω ακόμη περισσότερο πως, πέρα από γλώσσες και σύνορα, οι άνθρωποι μοιράζονται κοινές αγωνίες, μνήμες και ανάγκες. Αυτή η διαπολιτισμική εμπειρία επηρεάζει έντονα τη γραφή μου, τόσο θεματικά όσο και αισθητικά, γιατί με οδηγεί να αναζητώ γέφυρες ανάμεσα σε διαφορετικές παραδόσεις, μύθους και τρόπους έκφρασης. Παράλληλα, αισθάνομαι πως η γραφή μου γίνεται πιο ανοιχτή σε νέες εικόνες, συμβολισμούς και αφηγηματικούς ρυθμούς, χωρίς όμως να χάνει τη βαθιά ελληνική της ταυτότητα. Για μένα, η λογοτεχνία είναι ένας χώρος συνάντησης πολιτισμών και ανθρώπινων εμπειριών.

• Στη νουβέλα «Η κυρά του κάστρου» η ατμόσφαιρα του χώρου αποκτά σχεδόν μυθική υπόσταση. Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο ρόλος του τόπου στη διαμόρφωση της συλλογικής και προσωπικής μνήμης μέσα στη λογοτεχνία; 

Στη λογοτεχνία, ο τόπος δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό, αλλά ως ζωντανός φορέας μνήμης και συναισθημάτων. Οι χώροι κουβαλούν ίχνη ανθρώπων, ιστοριών και βιωμάτων, γι’ αυτό συχνά αποκτούν σχεδόν μυθική διάσταση μέσα στην αφήγηση. Στο έργο μου « Η κυρά του κάστρου» (εκδόσεις Συμπαντικές Διαδρομές) ο χώρος συνδέεται βαθιά με τη συλλογική μνήμη, αλλά και με την εσωτερική διαδρομή των ηρώων. Πιστεύω πως ο τόπος μπορεί να γίνει ένας σιωπηλός αφηγητής: να διατηρεί το παρελθόν ζωντανό και να λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην προσωπική εμπειρία και την ιστορική μνήμη.

• Ως εκπαιδευτικός και συντονίστρια Ομίλων Φιλαναγνωσίας και Δημιουργικής Γραφής, πώς αξιολογείτε τη σχέση της νέας γενιάς με τη λογοτεχνία σε μια εποχή ταχύτητας και ψηφιακής υπερπληροφόρησης;

Η σχέση της νέας γενιάς με τη λογοτεχνία δεν έχει χαθεί,  απλώς έχει αλλάξει ο τρόπος προσέγγισής της. Ζούμε σε μια εποχή ταχύτητας και ψηφιακής υπερπληροφόρησης, όπου η συγκέντρωση και η βαθύτερη επαφή με το κείμενο συχνά δοκιμάζονται. Παρ’ όλα αυτά, οι νέοι εξακολουθούν να έχουν ανάγκη από ιστορίες που τους αγγίζουν ουσιαστικά και τους βοηθούν να εκφράσουν τον εσωτερικό τους κόσμο. Ως εκπαιδευτικός, βλέπω ότι όταν η λογοτεχνία παρουσιαστεί με βιωματικό και δημιουργικό τρόπο, τα παιδιά ανταποκρίνονται με ευαισθησία και φαντασία. Η φιλαναγνωσία και η δημιουργική γραφή μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι ελευθερίας, διαλόγου και προσωπικής έκφρασης μέσα σε έναν κόσμο που συχνά κινείται πολύ γρήγορα.

• Η θεματολογία σας συχνά ισορροπεί ανάμεσα στο ρεαλιστικό και στο ονειρικό στοιχείο. Θεωρείτε πως η λογοτεχνία του φανταστικού αποτελεί φυγή από την πραγματικότητα ή έναν βαθύτερο τρόπο ερμηνείας της; 

Θεωρώ πως η λογοτεχνία του φανταστικού δεν αποτελεί φυγή από την πραγματικότητα, αλλά έναν διαφορετικό και συχνά βαθύτερο τρόπο προσέγγισής της. Μέσα από το ονειρικό, το συμβολικό και το μυθικό στοιχείο, ο συγγραφέας μπορεί να φωτίσει ανθρώπινες αγωνίες, φόβους και αλήθειες που πολλές φορές δύσκολα εκφράζονται μέσα από τον καθαρό ρεαλισμό. Για μένα, το φανταστικό λειτουργεί σαν ένας καθρέφτης της ανθρώπινης ψυχής. Δεν απομακρύνει τον αναγνώστη από την πραγματικότητα… αντίθετα, τον βοηθά να τη δει με πιο ευαίσθητο και ουσιαστικό τρόπο.

• Η ενασχόλησή σας με τη φωτογραφία υποδηλώνει μια ιδιαίτερη ευαισθησία στην εικόνα και στη λεπτομέρεια. Με ποιον τρόπο η φωτογραφική ματιά επηρεάζει τη δομή και την εικονοποιία των κειμένων σας;

Η φωτογραφία με έχει διδάξει να παρατηρώ πιο προσεκτικά το φως, τη σιωπή, τις μικρές λεπτομέρειες και τις στιγμές που συχνά περνούν απαρατήρητες. Αυτή η «φωτογραφική ματιά» επηρεάζει έντονα τη γραφή μου, γιατί συχνά χτίζω τις σκηνές σαν διαδοχικές εικόνες με ατμόσφαιρα, χρώμα και συναισθηματική ένταση. Παράλληλα, με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η δύναμη της εικονοποιίας στη λογοτεχνία: μια εικόνα, ένα βλέμμα ή ένα αντικείμενο μπορούν να λειτουργήσουν συμβολικά και να αποδώσουν όσα πολλές φορές δεν λέγονται άμεσα με τις λέξεις.

• Πολλά από τα έργα σας διακρίνονται για τη λυρική τους ένταση και για την παρουσία συμβολικών μοτίβων, όπως η βροχή, ο καθρέφτης, το φως ή το σεντούκι. Πώς γεννιούνται αυτά τα σύμβολα μέσα στη συγγραφική σας διαδικασία και ποια είναι η εσωτερική τους λειτουργία; 

Τα συμβολικά μοτίβα γεννιούνται συνήθως με τρόπο σχεδόν βιωματικό και αυθόρμητο μέσα στη διαδικασία της γραφής. Συχνά μια εικόνα, ένα αντικείμενο ή ένα φυσικό στοιχείο εμφανίζεται αρχικά ως λεπτομέρεια, αλλά σταδιακά αποκτά βαθύτερο συναισθηματικό και συμβολικό βάρος μέσα στο έργο. Για μένα, σύμβολα όπως η βροχή, ο καθρέφτης, το φως ή το σεντούκι λειτουργούν σαν εσωτερικοί δρόμοι προς τη μνήμη, την αυτογνωσία και το κρυμμένο κομμάτι της ανθρώπινης ψυχής. Δεν υπάρχουν μόνο για αισθητικούς λόγους· βοηθούν να εκφραστούν υπόγεια συναισθήματα και αλήθειες που συχνά δεν μπορούν να ειπωθούν άμεσα.

• Σε μια εποχή όπου η πνευματική δημιουργία δοκιμάζεται από την εμπορευματοποίηση και την επιφανειακή πρόσληψη της τέχνης, ποιο θεωρείτε ότι είναι σήμερα το ουσιαστικό χρέος του συγγραφέα απέναντι στον άνθρωπο και στον πολιτισμό; 

Κατά τη γνώμη μου, το ουσιαστικό χρέος του συγγραφέα είναι να παραμένει αληθινός απέναντι στον άνθρωπο και στην εποχή του. Μέσα σε έναν κόσμο ταχύτητας και επιφανειακής κατανάλωσης, η λογοτεχνία οφείλει να διαφυλάσσει τη μνήμη, την ευαισθησία, τον στοχασμό και την ανθρώπινη ουσία. Ο συγγραφέας δεν χρειάζεται μόνο να αφηγείται ιστορίες, αλλά και να δημιουργεί χώρους εσωτερικού διαλόγου, όπου ο άνθρωπος μπορεί να αναμετρηθεί με τα ερωτήματα, τις αγωνίες και τα όνειρά του. Πιστεύω πως η τέχνη εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να ενώνει, να αφυπνίζει και να υπενθυμίζει ότι ο πολιτισμός δεν χτίζεται μόνο με πληροφορία, αλλά κυρίως με ψυχή και ανθρωπιά.

Σε μια εποχή όπου οι λέξεις συχνά φθείρονται από τη βιασύνη και οι άνθρωποι ξεχνούν να αφουγκράζονται ο ένας τον άλλον, η Σμαραγδή Μητροπούλου επιμένει να γράφει με ψυχή. Να αναζητά μέσα από την ποίηση, το παραμύθι, τη νουβέλα και το διήγημα εκείνη τη λεπτή κλωστή που ενώνει τον άνθρωπο με το όνειρό του. Η παρουσία της στα ελληνικά γράμματα δεν είναι απλώς δημιουργική, είναι βαθιά ανθρωποκεντρική, γεμάτη ευγένεια αισθήματος και εσωτερικό παλμό.

Κάθε βιβλίο της μοιάζει με μικρό φανάρι αναμμένο απέναντι στο σκοτάδι της καθημερινότητας. Κι ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο σπουδαίο επίτευγμα ενός δημιουργού: να θυμίζει πως ακόμη υπάρχουν ιστορίες που μπορούν να μας συγκινήσουν, λέξεις που μπορούν να μας θεραπεύσουν και τέχνη που μπορεί να κάνει τον κόσμο λίγο πιο φωτεινό.

Η Σμαραγδή Μητροπούλου συνεχίζει το ταξίδι της αθόρυβα αλλά ουσιαστικά, κουβαλώντας στις αποσκευές της βραβεία, διακρίσεις και διεθνείς τιμές, μα πάνω απ’ όλα εκείνη τη σπάνια δύναμη των ανθρώπων που γράφουν όχι για να εντυπωσιάσουν, αλλά για να αγγίξουν την καρδιά. Και αυτό είναι που μένει πάντα στο τέλος: το φως.

Εύα Καπελλάκη Κοντού [Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]