Συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν: Ποια είναι τα πραγματικά ανταλλάγματα πίσω από το ‘MoU’ των 60 ημερών

Με το επίσημο κείμενο του μνημονίου κατανόησης (MOU) μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν για τον τερματισμό του πολέμου να τίθεται σε άμεση ισχύ μετά την υπογραφή του από τους ηγέτες των δύο χωρών, το ενδιαφέρον πλέον στρέφεται στις αναλύσεις αξιολόγησης για το ποιος κέρδισε και ποιος χάνει. Η συμφωνία προβλέπει μόνιμο τερματισμό των εχθροπραξιών δίνοντας σήμα εκκίνησης για μια περίοδο διαπραγματεύσεων 60 ημερών με στόχο μια τελική συμφωνία για το μέλλον του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος.

To σχέδιο 14 σημείων που αφήνει πολλές λεπτομέρειες για αργότερα.

«Το Ιράν φαίνεται από το κείμενο συμφωνίας ότι είναι κερδισμένος, αλλά με τόσους νεκρούς και τόσες καταστροφές δεν θα μπορούσα να μιλήσω για νίκη του Ιράν, παρόλο που ύστερα από αυτά που είχαν συνέβη και βάσει όσων είχε αναφέρει ο Αμερικανός πρόεδρος τη μέρα που ξεκινούσε τον πόλεμο, προφανώς το Ιράν και μόνο που η κυβέρνηση έχει παραμείνει στην εξουσία και μόνο που καταφέρνει στο πλαίσιο της συμφωνίας να αρθούν οι κυρώσεις και μόνο που θα γίνουν επενδύσεις στη χώρα, προφανώς έχει κερδίσει αρκετά πράγματα» ανέφερε ο επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ, Λέκτορας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο της Νίκαιας της Γαλλίας Γιώργος Τζογόπουλος, στο ΕΡΤnews Radio 105,8 και στην εκπομπή «Πρωινές Διαδρομές» με τον Βασίλη Αδαμόπουλο και την Μαρία Γεωργίου, αναφορικά με την εξέλιξη της υπογραφής μνημονίου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.

Σύμφωνα με αναλυτή του CNN -που υπήρξε αξιωματούχος στο τομέα εθνικής ασφάλειας επί Τζορτζ Μπους τον νεότερο, Ομπάμα, Τραμπ και Μπάιντεν- αυτό που ξεχωρίζει από την πρώτη ανάγνωση είναι η μεγάλη ασυμμετρία στις παραχωρήσεις: οι Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται να προσφέρουν σημαντικά οικονομικά και γεωπολιτικά ανταλλάγματα, την ώρα που οι δεσμεύσεις του Ιράν εμφανίζονται πιο περιορισμένες και σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένες με το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ.

Ουσιαστικά, πρόκειται για μια συμφωνία δύο φάσεων 60 ημερών, όπου η πρώτη ενεργοποιεί άμεσα κρίσιμες παραχωρήσεις και η δεύτερη μεταθέτει τα δύσκολα ζητήματα για μια μελλοντική τελική διαπραγμάτευση. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν αυτή η δομή οδηγεί σε μια βιώσιμη ειρήνη ή σε μια προσωρινή αποκλιμάκωση με υψηλό πολιτικό κόστος.

Κείμενο παζλ

Το πλήρες κείμενο των 14 σημείων της συμφωνίας μπορεί να λειτουργήσει μόνο αν το διαβάσουμε μέσα από έναν καθαρό διαχωρισμό μεταξύ του τι ισχύει άμεσα με την υπογραφή και του τι μετατίθεται για το μέλλον. Με άλλα λόγια, η συμφωνία δομείται ουσιαστικά σε δύο φάσεις.

Η Φάση 1 ξεκινά αμέσως και ενεργοποιεί συγκεκριμένες δεσμεύσεις που εφαρμόζονται χωρίς καθυστέρηση. Η Φάση 2 μεταφέρει όλα τα υπόλοιπα ζητήματα σε μια “τελική συμφωνία”, η οποία θα αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης μέσα στις επόμενες 60 ημέρες. Η προθεσμία αυτή δεν είναι απόλυτη, καθώς μπορεί να παραταθεί εφόσον υπάρξει κοινή συμφωνία των δύο πλευρών.

Όπως συμβαίνει συχνά σε συμφωνίες με το Ιράν, το κείμενο έχει δομή “παζλ”, όπου τα άρθρα αλληλοπαραπέμπονται και ορισμένες ρυθμίσεις αφορούν το άμεσο παρόν, ενώ άλλες ενεργοποιούνται μόνο στο μέλλον.

Για να αποσαφηνιστεί τι ισχύει άμεσα, καθοριστικό είναι το Άρθρο 13, το οποίο προβλέπει ότι με την υπογραφή της συμφωνίας ενεργοποιούνται άμεσα τα Άρθρα 4, 5, 10 και 11 του Μνημονίου. Αυτό σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες διατάξεις τίθενται σε εφαρμογή από τώρα και αποτελούν προϋπόθεση για να ξεκινήσει καν η Φάση 2 των διαπραγματεύσεων.

Με απλά λόγια, οι βασικές λειτουργικές υποχρεώσεις της συμφωνίας δεν μετατίθενται στο μέλλον, αλλά εφαρμόζονται αμέσως με την υπογραφή.

Άρθρα 4 και 5 – Στενά του Ορμούζ

Σύμφωνα με αυτά τα δύο άρθρα, οι Ηνωμένες Πολιτείες αίρουν τον ναυτικό αποκλεισμό και το Ιράν απομακρύνει εμπόδια (όπως νάρκες) ώστε η κυκλοφορία μέσω των Στενών του Ορμούζ να επιστρέψει στα προπολεμικά επίπεδα μέσα στις επόμενες 30 ημέρες.

Όπως σημειώνει ο αναλυτής του CNN Μπρετ ΜακΓκούργκ, αν η συμφωνία σταματούσε εδώ, θα ήταν θετική για τις ΗΠΑ και την παγκόσμια οικονομία, καθώς επιλύει το βασικό πρόβλημα των Στενών με τις δύο πλευρές να συμφωνούν στην αποκατάσταση της ροής πλοίων.

Όμως η συμφωνία δεν σταματά εκεί. Στην πραγματικότητα, εδώ τελειώνουν οι υποχρεώσεις του Ιράν και αρχίζουν των ΗΠΑ.

Άρθρο 10 – Χαλάρωση κυρώσεων

Σύμφωνα με αυτό το άρθρο, οι Ηνωμένες Πολιτείες «αμέσως μετά την υπογραφή … θα εκδώσουν εξαιρέσεις για τις εξαγωγές ιρανικού αργού πετρελαίου, πετροχημικών προϊόντων και παραγώγων τους, καθώς και όλες τις σχετικές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων τραπεζικών, ασφαλιστικών, μεταφορών κ.λπ.»

Κατά το CNN αυτή είναι μια σημαντική παραχώρηση. Στην πράξη, επαναφέρει το Ιράν στο καθεστώς που είχε υπό τη συμφωνία JCPOA της εποχής Ομπάμα, με απεριόριστες πωλήσεις πετρελαίου και πετροχημικών σε τιμές αγοράς.

Ορισμένοι ενεργειακοί αναλυτές εκτιμούν ότι μόνο αυτό το άρθρο θα αποφέρει στο Ιράν 60–70 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Αυτό είναι 60–70 δισ. για το Ιράν απλώς για το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, τα οποία ήταν ήδη ανοιχτά πριν τον πόλεμο.

«Έχει πολύ μεγάλη σημασία αν θα μπορέσουν οι δύο πλευρές να καταλήξουν σε μία οριστική συμφωνία, διότι και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν στη διάθεσή τους αυτή τη στιγμή ένα μήνα περίπου για να άρουν ολοκληρωτικά τον ναυτικό αποκλεισμό. Και προφανώς αυτό συνδέεται και με την άρση των κυρώσεων.

Επίσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υπογράψει στο μνημόνιο το συγκεκριμένο ότι μέχρι να γίνει η οριστική άρση των κυρώσεων θα έχει τη δυνατότητα το Ιράν να πουλάει το δικό του πετρέλαιο και προς άλλες χώρες, πράγμα το οποίο αποτελεί ακόμα ένα σημείο το οποίο είναι νίκη για την ιρανική κυβέρνηση. Και εδώ θα ήθελα να πω ότι πίσω από τη συμφωνία νομίζω ότι ο μεγαλύτερος νικητής είναι η Κίνα, η οποία αγοράζει από εκεί πετρέλαιο» λέει ο κ. Τζογόπουλος.

Άρθρο 11 – Παγωμένα κεφάλαια

Αυτό το άρθρο είναι περίπλοκο. Ορίζει ότι “οι Ηνωμένες Πολιτείες αναλαμβάνουν ότι … παγωμένα ή περιορισμένα κεφάλαια και περιουσιακά στοιχεία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν θα απελευθερωθούν και θα καταστούν πλήρως διαθέσιμα”.

Εσωτερικά όμως προστίθεται ότι αυτό γίνεται “υπό το φως της προόδου των διαπραγματεύσεων προς μια τελική συμφωνία”.

Ο αναλυτής του CNN σημειώνει πω αυτό θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως όρος ότι τα κεφάλαια εξαρτώνται από την πρόοδο των συνομιλιών 60 ημερών. Όμως το Άρθρο 13 λέει ότι οι συνομιλίες δεν ξεκινούν χωρίς την εφαρμογή αυτού του άρθρου. Άρα τα παγωμένα κεφάλαια πρέπει να διευθετηθούν από τώρα.

Επιπλέον, αναφέρεται ότι η κεντρική τράπεζα του Ιράν μπορεί να καθορίσει τον τελικό αποδέκτη των κεφαλαίων, κάτι διαφορετικό από προηγούμενες συμφωνίες που περιόριζαν τη χρήση τους μόνο σε ανθρωπιστικούς σκοπούς.

Μακροπρόθεσμες διατάξεις

Με βάση το κείμενο, δεν φαίνεται ότι το Ιράν αναλαμβάνει νέες δεσμεύσεις μακροπρόθεσμα με αντάλλαγμα αυτές τις παραχωρήσεις.

Άρθρο 8 – Πυρηνικά όπλα

Το Ιράν «επιβεβαιώνει ότι δεν θα αποκτήσει ή αναπτύξει πυρηνικά όπλα». Ο Τραμπ υποστηρίζει ότι αυτό εμποδίζει οριστικά το Ιράν από το να αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Όμως η συμφωνία JCPOA είχε παρόμοια διατύπωση.

Στην πράξη, το Ιράν απλώς «επαναβεβαιώνει» κάτι που έχει ήδη δηλώσει στο παρελθόν, χωρίς νέα ουσιαστική δέσμευση.

«Προφανώς έχει δεχτεί πολύ μεγάλο πλήγμα το Ιράν σε ότι αφορά το πυρηνικό του πρόγραμμα, από εκεί και πέρα όμως, είναι σαφές ότι δεν έχουν επιτευχθεί οι στόχοι των Ηνωμένων Πολιτειών. Και επειδή έχω διαβάσει τα 14 σημεία του μνημονίου που θα οδηγήσουν ενδεχομένως σε συμφωνία, εκτός από αυτά τα οποία αναφέρατε, νομίζω ένα από τα ενδιαφέροντα σημεία είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να αποσύρουν και τις δυνάμεις τους από τον Περσικό Κόλπο. Δεν ξέρουμε ακριβώς τι σημαίνει αυτό, αν δηλαδή συνδέεται μόνο με την απομάκρυνση των στρατιωτικών δυνάμεων που είχαν αναπτυχθεί για να επιτεθούν στο Ιράν ή και κάποιες από τις βάσεις τους στον Περσικό Κόλπο. Γιατί αν ισχύει το δεύτερο, προφανώς θα πρόκειται για θρίαμβο της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Υπάρχουν δηλαδή αρκετά μεγάλες ασάφειες στη συμφωνία, γι’ αυτό και θεωρώ ότι έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον να δούμε πώς θα εξελιχθούν οι συζητήσεις τις επόμενες οκτώ βδομάδες» τονίζει ο κ. Τζογόπουλος.

Άρθρο 9 – Ταμείο ανασυγκρότησης

Προβλέπεται σχέδιο δημιουργίας ταμείου ανασυγκρότησης ύψους 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Το σχέδιο θα διαμορφωθεί μέσα σε 60 ημέρες και θα αποτελέσει μέρος της τελικής συμφωνίας.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει τελική συμφωνία χωρίς αυτό το ταμείο, όπως το αντιλαμβάνεται το Ιράν.

Άρθρο 7 – Κυρώσεις

Οι ΗΠΑ δεσμεύονται να τερματίσουν όλες τις κυρώσεις προς το Ιράν – ΟΗΕ, IAEA, μονομερείς, δευτερογενείς κ.λπ.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, καθώς αφορά όχι μόνο το πυρηνικό πρόγραμμα αλλά και τρομοκρατία, πυραύλους, drones, ανθρώπινα δικαιώματα κ.ά. Για να δικαιολογηθεί κάτι τέτοιο, θα απαιτούνταν από το Ιράν να αλλάξει θεμελιωδώς συμπεριφορά — κάτι που δεν προβλέπεται στο κείμενο.

Τερματισμός του πολέμου

Η συμφωνία προβλέπει “άμεσο και μόνιμο τέλος του πολέμου σε όλα τα μέτωπα”. Όμως χωρίς δεσμεύσεις από το Ιράν για διακοπή υποστήριξης προς οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, αυτό παραμένει θεωρητικό.

Ως προς το πόσο δύσκολο είναι πλέον να επιστρέψουν οι δύο χώρες στις πολεμικές επιχειρήσεις, ο κ. Τζογόπουλος εξέφρασε την άποψη ότι είναι δύσκολο, όμως το Ισραήλ δεν είναι ικανοποιημένο με τη συγκεκριμένη συμφωνία. «Αυτό το έχουμε στο μυαλό μας και να έχουμε στο μυαλό μας ότι το Ισραήλ πηγαίνει σε εκλογές τον Οκτώβριο κατά πάσα πιθανότητα. Ο πρωθυπουργός Νετανιάχου χρειάζεται αυτή την ανακατωσούρα έτσι ώστε να δείχνει ότι μπορεί μέσα από τους πολέμους να εγγυάται την ασφάλεια του Ισραήλ. Δεν νομίζω ότι ο πρόεδρος Τραμπ αυτή τη στιγμή ενδιαφέρεται για έναν καινούργιο πόλεμο, αλλά επειδή έχει αυτόν τον απρόβλεπτο χαρακτήρα, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε τίποτα. Ακόμα και τις τελευταίες ώρες δήλωνε ότι αν τα πράγματα δεν πάνε καλά, θα κατηγορήσει τον αντιπρόεδρο. Συνεπώς, ανά πάσα στιγμή μπορούν να ανατραπούν όλα, όπως έχει γίνει και στο παρελθόν. Αλλά ας κρατήσουμε το θετικό αυτή τη στιγμή ότι έχει σταματήσει ο πόλεμος, έχει πέσει η τιμή του πετρελαίου και να δούμε πώς μπορούν να εξελιχθούν οι συζητήσεις.

Κρατάμε το θετικό μετά από αυτά τα οποία έχουμε βιώσει, να θυμηθούμε ότι πριν από λίγες βδομάδες ο πρόεδρος Τραμπ απειλούσε το Ιράν με ολοκληρωτική καταστροφή και αυτή τη στιγμή μιλάμε για συζητήσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε μία συμφωνία και υπό την αιγίδα του Συμβουλίου Ασφαλείας. Αυτό από μόνο του είναι προφανώς θετικό».