Πρώτη Ανάσταση: Κρότοι, δάφνες και βυζαντινές ψαλμωδίες – Το τελετουργικό και τα έθιμα

Ξεχωριστά έθιμα που σηματοδοτούν τη μετάβαση από το πένθος της Μεγάλης Παρασκευής στη χαρά και από τη σιωπή στην αναγέννηση του Μεγάλου Σαββάτου έλαβαν χώρα σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, λίγο μετά την Πρώτη Ανάσταση και το «Ανάστα ο Θεός, κρίνον την γην».

Η Ελλάδα γιόρτασε από άκρου εις άκρον το προανάκρουσμα της μεγάλης νύχτας της Αναστάσεως με ιδιαίτερες εκδηλώσεις και έθιμα, όπως οι Μπότηδες στην Κέρκυρα, ενώ ο «ιπτάμενος ιερέας» στην Χίο έκλεψε και πάλι την παράσταση, πραγματοποιώντας το καθιερωμένο του «σάλτο» προτού σκορπίσει δάφνες στους πιστούς.

Στην Κέρκυρα, κάτοικοι και επισκέπτες έδωσαν, όπως κάθε χρόνο, θεαματικό παρών, με «βροχή» από μπότηδες – τα πύλινα δοχεία – να σκάνε με κρότο στα πλακόστρωτα από τα γύρω μπαλκόνια και να σηματοδοτούν έτσι την έναρξη της αναστάσιμης χαράς. Το έθιμο, βαθιά ριζωμένο στη βενετική παράδοση του νησιού, αναπαριστά συμβολικά τον σεισμό που τίναξε την πέτρα από τον τάφο του Χριστού.

Ξεχωριστά έθιμα έλαβαν χώρα λίγο μετά την Πρώτη Ανάσταση και το «Ανάστα ο Θεός, κρίνον την γην»

Στη Χίο, το αναστάσιμο μήνυμα έφτασε με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο: εκείνον του «ιπτάμενου ιερέα». Ο π. Χριστόφορος Γουρλής πραγματοποίησε για άλλη μια χρονιά το καθιερωμένο «σάλτο» από την Ωραία Πύλη του Ναού της Παναγίας Ευαγγελιστρίας, σκορπίζοντας δάφνες από καλάθι ενώ χτυπούσαν χαρμόσυνα οι καμπάνες και οι πιστοί κρατούσαν σφιχτά τα στασίδια. Η δάφνη — σύμβολο νίκης από την αρχαιότητα — εδώ μετατρέπεται σε σύμβολο της ανάστασης: «Ο Χριστός ανασταίνεται και ο Άδης τρέμει», λέει η λαϊκή ερμηνεία.

Στο κέντρο της Αθήνας, στην Αγία Τριάδα της οδού Φιλελλήνων — γνωστή ως Ρωσική Εκκλησία — η Πρώτη Ανάσταση έγινε μέσα σε κλίμα μοναδικής πνευματικότητας. Λίγο πριν τις 9 το πρωί, ο ναός άρχισε να δονείται από τους κρότους σπαστών «μπότιων», από το ρυθμικό χτύπημα καθισμάτων και σκευών, από τα βάγια και τις επευφημίες των πιστών — Ελλήνων, Ρώσων, αλλά και μερικών τουριστών που είχαν βρεθεί εκεί τυχαία και έμειναν να παρακολουθήσουν. Από πάνω, η περίφημη χορωδία της Αγίας Τριάδας έδινε έναν μαγευτικό τόνο σε ολόκληρη την τελετή.

Μετά τη λειτουργία, πολλοί έσπευσαν να μαζέψουν θραύσματα από τις σπαστές στάμνες «για καλοτυχία», ενώ έξω ο προϊστάμενος π. Συνέσιος Βικτωράτος ευλόγησε πασχαλινά αυγά και εδέσματα.

Ο ίδιος ναός κρύβει μια ιστορία από μόνος του: χτισμένος πάνω σε αρχαίο ιερό του Λυκείου Απόλλωνα, σώθηκε από κατεδάφιση τον 19ο αιώνα χάρη στη ρωσική διπλωματία και αναστηλώθηκε με χρήματα του Τσάρου Νικολάου Α’. Σε βάθος πέντε μέτρων κάτω από το δάπεδό του βρέθηκε τμήμα του Πεισιστράτειου Υδραγωγείου — ένας απρόσμενος δεσμός με την κλασική Αθήνα.

Το κάψιμο του Ιούδα

Το κάψιμο του Ιούδα είναι από τα πιο διαδεδομένα πασχαλινά έθιμα, απλωμένο σε δεκάδες περιοχές της Ελλάδας — κυρίως Πελοπόννησο, Στερεά Ελλάδα και νησιά. Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου, κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά την Πρώτη Ανάσταση, οι κάτοικοι καίνε ένα ομοίωμα του Ιούδα — συνήθως κατασκευασμένο από ρούχα παλιά γεμιστά με άχυρο ή χαρτί — στην κεντρική πλατεία ή μπροστά από την εκκλησία.

Η συμβολική διάσταση είναι σαφής: ο Ιούδας τιμωρείται δημόσια για την προδοσία του, και με το κάψιμό του η κοινότητα εκφράζει συλλογικά τη νίκη του καλού επί του κακού. Σε πολλά μέρη το ομοίωμα γεμίζεται με βεγγαλικά ή πυροτεχνήματα, ώστε να «εκραγεί» εντυπωσιακά στη φωτιά. Στην Καλαμάτα το έθιμο έχει ιδιαίτερα μεγάλη παράδοση και συγκεντρώνει πλήθος κόσμου.

Αξιοσημείωτο είναι ότι το έθιμο έχει και αντίστοιχα σε άλλες ορθόδοξες χώρες — Κύπρο, Ρουμανία, αλλά και στη Λατινική Αμερική σε καθολικές κοινότητες — γεγονός που δείχνει πόσο βαθιά και διεθνής είναι η ανάγκη για αυτή την «κάθαρση» μέσα από τη φωτιά.