Προσβασιμότητα και συμπερίληψη στον πυρήνα του σύγχρονου ελληνικού τουρισμού

Ο τουρισμός, ως ο πιο δυναμικός πυλώνας της ελληνικής οικονομίας, δεν αφορά πλέον μόνο τους προορισμούς και τις υπηρεσίες, αλλά κυρίως τους ανθρώπους. Στο πλαίσιο του πρόσφατου συνεδρίου της HAPCO & DES, η συζήτηση για την προσβασιμότητα και τη συμπερίληψη βρέθηκε στο επίκεντρο, στέλνοντας το σημαντικό μήνυμα πως ο τουρισμός πρέπει να είναι δίκαιος και προσβάσιμος σε όλους, χωρίς εξαιρέσεις.

Ρεπορτάζ Ρεγγίνα Σαβούρδου

Ανάμεσα στα σημαντικότερα σημεία του συνεδρίου ξεχώρισε το πάνελ με τίτλο «Access the Shift: Designing Destinations for Everyone», κατά τη διάρκεια του οποίου τονίστηκε η ανάγκη του ουσιαστικού σχεδιασμού των προορισμών ώστε να αγκαλιάζουν τη διαφορετικότητα και να καλύπτουν τις ανάγκες κάθε ταξιδιώτη. Τη συζήτηση συντόνισε η Αγγελική Καραγκούνη, επικεφαλής επικοινωνίας του ΙΝΣΕΤΕ, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ο κλάδος να γίνει περισσότερο συμπεριληπτικός.

Στο πάνελ συμμετείχαν καταξιωμένοι επαγγελματίες και ειδικοί, οι οποίοι ανέλυσαν τη σημασία της προσβασιμότητας από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Ο Βαγγέλης Αυγουλάς, δικηγόρος και ιδρυτής της ΜΚΟ «Με άλλα μάτια», ο οποίος διαχρονικά μάχεται για την άρση των εμποδίων στην καθημερινότητα των ατόμων με αναπηρία. Ο Θωμάς Παναγόπουλος, υποψήφιος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Δυτικής Αθήνας, φέρνοντας την ακαδημαϊκή τεκμηρίωση στον σχεδιασμό για όλους. Η Φλώρα Παπίτση, αθλητική ψυχολόγος, η οποία ανέδειξε τη σημασία της ψυχολογικής προσέγγισης και της ενδυνάμωσης μέσω του τουρισμού και του αθλητισμού και η Λίνα Σιαμοπούλου, σύμβουλος τουρισμού του Δήμου Ιωαννιτών, μεταφέροντας την πρακτική εμπειρία της τοπικής αυτοδιοίκησης στον δρόμο προς τη δημιουργία προσβάσιμων πόλεων.

Η «αλλαγή» δεν είναι πλέον μια επιλογή, αλλά μια επιτακτική ανάγκη για τη βιωσιμότητα του ελληνικού τουριστικού προϊόντος. Όπως τονίστηκε κατά τη διάρκεια της συζήτησης, ο επανασχεδιασμός των προορισμών με όρους συμπερίληψης δεν αποτελεί μόνο μια πράξη κοινωνικής ευθύνης, αλλά και μια επένδυση που αναβαθμίζει την εμπειρία για όλους τους επισκέπτες, ανεξαρτήτως σωματικών δυνατοτήτων ή ιδιαίτερων αναγκών.

Η προσβασιμότητα δεν αφορά ένα τεχνικό ζήτημα, αλλά έναν τρόπο να καταλάβουμε τι σημαίνει να μην έχει σχεδιαστεί μια εμπειρία για όλους. Η εικόνα του να γράφει κανείς το όνομά του με το «αδύναμο» χέρι λειτουργεί σαν μικρογραφία του αποκλεισμού, δηλαδή ξέρεις τι θέλεις να κάνεις, αλλά ο σχεδιασμός σε δυσκολεύει. Όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά: «Δεν είναι θέμα ικανοτήτων, αλλά θέμα σχεδιασμού», φράση η οποία συμπυκνώνει το κεντρικό επιχείρημα της συζήτησης, πως η αναπηρία δεν γεννάται μόνο από το σώμα ή τη βλάβη, αλλά από τα εμπόδια του περιβάλλοντος και την αδυναμία του σχεδιασμού να τα προβλέψει.

Τι είναι προσβασιμότητα

Στην πιο στενή της ανάγνωση, η προσβασιμότητα ταυτίζεται με ράμπες, κανονισμούς και τεχνικές προδιαγραφές. Όμως η συζήτηση στο πάνελ επέμεινε ότι αυτό είναι μόνο η επιφάνεια. Όπως τόνισε ο κ. Παναγόπουλος, «η προσβασιμότητα δεν είναι μόνο αυτό, δεν μένει στο υλικό κομμάτι», αλλά αφορά το κατά πόσο ένας άνθρωπος μπορεί να συμμετέχει με την ίδια ευκολία σε μια εμπειρία, είτε πρόκειται για συνέδριο, είτε για τουριστικό κατάλυμα, είτε για εργασία. Η προσβασιμότητα, επομένως, δεν είναι ένα πρόσθετο χαρακτηριστικό, αλλά η συνθήκη που επιτρέπει την ισότιμη συμμετοχή.

Τα εμπόδια εμφανίζονται σε όλη την αλυσίδα της εμπειρίας. Στο συνέδριο, για παράδειγμα, ένα άτομο με κινητική αναπηρία μπορεί να φτάσει στον χώρο, αλλά να μην μπορεί να ανέβει στη σκηνή ή να κινηθεί ελεύθερα μέσα σε αυτό. Ένα κωφό άτομο μπορεί να βρίσκεται στην αίθουσα, αλλά χωρίς διερμηνεία και υπότιτλους η συζήτηση παραμένει ουσιαστικά κλειστή. Ένα τυφλό άτομο μπορεί να μπλοκαριστεί, για παράδειγμα, στην έκδοση ενός ηλεκτρονικού εισιτηρίου κι έτσι, αν ο κρίκος σπάσει, ολόκληρη η εμπειρία γίνεται αποσπασματική.

Η αλυσίδα της εμπειρίας

Η συζήτηση έδειξε ότι η εμπειρία δεν είναι μόνο ο χώρος του event, αλλά και όλα όσα προηγούνται και ακολουθούν. Μετακίνηση, διαμονή, εστίαση, registration, τουαλέτες, σήμανση, επικοινωνία πριν το ταξίδι, ακόμη και ο τρόπος που απευθύνεται το προσωπικό σε ένα άτομο με αναπηρία, αποτελούν μέρος της ίδιας αλυσίδας. Η απαίτηση για προφίλ προσβασιμότητας του χώρου, με σαφείς πληροφορίες για τα συν και τα πλην, αναδείχθηκε ως βασική προϋπόθεση για να μπορεί ο κάθε επισκέπτης να προετοιμαστεί σωστά.

Η προσβασιμότητα δεν είναι μόνο φυσική ή ψηφιακή, είναι και ψυχολογική. Η κα. Παπίτση έθεσε το θέμα σε δύο επίπεδα. Τι συμβαίνει πριν από το συνέδριο και τι συμβαίνει μέσα σε αυτό. Ένα άτομο πρέπει να γνωρίζει αν ο χώρος θα είναι φιλόξενος, αν υπάρχει χώρος απομόνωσης, αν θα μπορεί να αποσυρθεί σε περίπτωση κρίσης πανικού. Η ύπαρξη κατάλληλου χώρου ηρεμίας, η εκπαίδευση του προσωπικού και η ετοιμότητα διαχείρισης τέτοιων περιστατικών δεν είναι πολυτέλεια, αλλά στοιχείο ουσιαστικής προσβασιμότητας.

Η δύναμη του σχεδιασμού

Στο επίκεντρο όλων βρέθηκε ο σχεδιασμός από την αρχή, όχι οι διορθώσεις εκ των υστέρων. Η κα. Σιαμοπούλου το έθεσε καθαρά: «Η διοργάνωση πρέπει να είναι από την αρχή προσαρμοσμένη σε όλα τα επίπεδα», από την επικοινωνία και το πρόγραμμα έως τα τεχνικά μέσα και τις μετακινήσεις. Η λογική αυτή συνδέεται άμεσα με τον καθολικό σχεδιασμό, που προτείνει περιβάλλοντα και υπηρεσίες χρήσιμα για όλους, αντί για πρόχειρες προσαρμογές της τελευταίας στιγμής.

Ένα από τα πιο αιχμηρά σημεία της συζήτησης ήταν η κριτική στη «checkbox» λογική. Μια ράμπα από μόνη της δεν κάνει ένα event προσβάσιμο. Αν δεν υπάρχει διερμηνεία, αν δεν υπάρχουν υπότιτλοι, αν δεν μπορεί κάποιος να χρησιμοποιήσει τις ψηφιακές υπηρεσίες, τότε η προσβασιμότητα είναι απλώς βιτρίνα. Όπως ειπώθηκε, «έχουμε κάνει μόνο αυτά που πρέπει να έχουμε για να δείξουμε» ότι το event είναι προσβάσιμο, ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι. Η κα. Παπίτση είπε χαρακτηριστικά ότι αν πρόκειται να σχεδιαστεί ένα site για άτομα με περιορισμένη όραση, ο καταλληλότερος είναι «αυτός που βιώνει τον περιορισμό». Αυτό δεν αναιρεί τον ρόλο των ειδικών αλλά τον συμπληρώνει. Η συνδημιουργία, η συνδιαμόρφωση και η διαβούλευση με τα ίδια τα ανάπηρα άτομα είναι απαραίτητες για να μην καταλήγουμε σε λύσεις που φαίνονται σωστές σε όσους δεν τις χρειάζονται.

Η εκπαίδευση ως γέφυρα

Ο κ. Αυγουλάς έδωσε έμφαση στην εκπαίδευση του προσωπικού και στην απαλοιφή των στερεοτύπων. Η βασική ιδέα είναι απλή αλλά κρίσιμη, δηλαδή αν δεν υπάρχει άμεση φυσική ή ψηφιακή προσβασιμότητα, η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να λειτουργήσει ως προσωρινή γέφυρα. Αυτό σημαίνει εκπαίδευση και σεβασμό της αυτονομίας. «Θέλουμε όμως ενσυναίσθηση», είπε, εξηγώντας ότι η ευθύνη είναι συλλογική και όχι αποκλειστικά του ανάπηρου ατόμου.

Τι πρέπει να αλλάξει

Οι παρεμβάσεις που προτάθηκαν καλύπτουν όλο το φάσμα:

• Φυσικές υποδομές: πρόσβαση, διαδρομές, ανελκυστήρες, τουαλέτες, έξοδοι κινδύνου, και ασφαλής σήμανση.
• Ψηφιακή προσβασιμότητα: ιστοσελίδες, ticketing, φόρμες, βίντεο με υπότιτλους, εναλλακτικά κείμενα, συμβατότητα με βοηθητικές τεχνολογίες.
• Επικοινωνία πριν το event: σαφές προφίλ προσβασιμότητας, πληροφορίες για μετακινήσεις, διαμονή, διαθέσιμες διευκολύνσεις και πιθανές δυσκολίες.
• Εκπαίδευση προσωπικού: πώς απευθυνόμαστε, πώς ρωτάμε, πώς υποστηρίζουμε χωρίς να ακυρώνουμε το άτομο.
• Ψυχολογική ασφάλεια: χώρος ηρεμίας, πρόβλεψη για αγοραφοβία, πανικό, νευροδιαφορετικότητα, διαχείριση κρίσεων.

Η ευθύνη των διοργανωτών

Στο ερώτημα αν η προσβασιμότητα είναι υποχρέωση των διοργανωτών, η απάντηση ήταν ξεκάθαρη. Δεν αρκεί να υπάρχει καλή πρόθεση, αλλά απαιτείται σχεδιασμός, προετοιμασία, θεσμικό πλαίσιο και κουλτούρα. Η κα. Σιαμοπούλου υπογράμμισε ότι ο σχεδιασμός «είναι το άλφα και το ωμέγα», ενώ ο κ. Αυγουλάς υπενθύμισε πως πολλά βήματα γίνονται, αλλά συχνά αποσπασματικά. Η πραγματική ευθύνη είναι να μη χρειάζεται ο συμμετέχων να ζητήσει τίποτα την τελευταία στιγμή, γιατί το περιβάλλον θα έχει ήδη προβλέψει τις ανάγκες του.

Από την υποχρέωση στην ποιότητα

Η προσβασιμότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως νομική αγγαρεία, αλλά ως δείκτης ποιότητας. Όταν ένας προορισμός, ένα συνέδριο ή ένα event σχεδιάζεται για τον «μέσο χρήστη», αποκλείει ανθρώπους που δεν χωρούν σε αυτό το πρότυπο. Αντίθετα, όταν σχεδιάζεται για τη διαφορετικότητα, βελτιώνεται συνολικά για όλους.