Πότε το ψέμα γίνεται ψευδαίσθηση πραγματικότητας

Το ψέμα, στην πιο απλή του μορφή, προϋποθέτει γνώση της αλήθειας. Λέμε ψέματα επειδή γνωρίζουμε τι είναι αληθές και επιλέγουμε να το αποκρύψουμε ή να το αλλοιώσουμε. Όμως η φιλοσοφία εδώ και αιώνες μας προειδοποιεί ότι η πιο επικίνδυνη μορφή ψεύδους δεν είναι αυτή που λέγεται συνειδητά, αλλά εκείνη που βιώνεται ως πραγματικότητα. Εκεί όπου το ψέμα παύει να είναι πράξη και μετατρέπεται σε κοσμοαντίληψη.

Ήδη από τον Πλάτωνα, η διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και την ψευδαίσθηση τίθεται στο κέντρο της φιλοσοφικής σκέψης. Στον μύθο του Σπηλαίου*, οι άνθρωποι είναι αλυσοδεμένοι και βλέπουν μόνο σκιές, τις οποίες εκλαμβάνουν ως πραγματικότητα. Το κρίσιμο στοιχείο εδώ δεν είναι η άγνοια, αλλά η πεποίθηση. Οι δεσμώτες δεν γνωρίζουν ότι εξαπατώνται. Η ψευδαίσθηση έχει πλήρως αντικαταστήσει το πραγματικό.

Για τον Πλάτωνα, η αλήθεια απαιτεί έξοδο από το σπήλαιο: πόνο, σύγκρουση, αποπροσανατολισμό. Το φως δεν είναι ευχάριστο. Γι’ αυτό και πολλοί, ακόμη κι αν απελευθερωθούν, επιθυμούν να επιστρέψουν στο σκοτάδι. Εδώ ακριβώς γεννιέται η ψευδαίσθηση πραγματικότητας: όταν το ψέμα είναι πιο ανεκτό από την αλήθεια, όταν προσφέρει σταθερότητα αντί για αβεβαιότητα. Δεν πρόκειται για απάτη, αλλά για επιλογή ύπαρξης.

Ακόμη πιο προκλητικός είναι ο Πλάτων όταν εισάγει την έννοια του «γενναίου ψεύδους» στην «Πολιτεία». Πρόκειται για ένα ψέμα που θεωρείται αναγκαίο για τη συνοχή της κοινωνίας. Εδώ το ψέμα δεν είναι απλώς ανεκτό, αλλά λειτουργικό. Θέτει το ερώτημα: μήπως κάποιες ψευδαισθήσεις είναι απαραίτητες για να ζούμε; Μήπως η πλήρης αλήθεια είναι αφόρητη όχι μόνο για το άτομο, αλλά και για την κοινωνία;

Αιώνες αργότερα, ο Νίτσε θα ανατρέψει ριζικά τη συζήτηση. Για εκείνον, η αλήθεια δεν είναι μια απόλυτη, αντικειμενική σταθερά, αλλά ένα σύνολο ερμηνειών που έχουν παγιωθεί μέσω της συνήθειας και της ισχύος. Στο περίφημο κείμενό του «Περί αληθείας και ψεύδους υπό εξωηθική έννοια,» υποστηρίζει ότι οι αλήθειες είναι «ψευδαισθήσεις που έχουμε ξεχάσει ότι είναι ψευδαισθήσεις». Δηλαδή, κοινωνικά αποδεκτά ψέματα που έχουν χάσει το ίχνος της κατασκευής τους.

Για τον Νίτσε, ο άνθρωπος δεν αντέχει την ωμή πραγματικότητα. Δημιουργεί νοήματα, μύθους, αφηγήσεις για να επιβιώσει. Το ψέμα, επομένως, δεν είναι απλώς ηθική παρεκτροπή, αλλά υπαρξιακή ανάγκη. Γίνεται ψευδαίσθηση πραγματικότητας όταν εξυπηρετεί τη βούληση για ζωή. Όταν μας επιτρέπει να συνεχίσουμε, να δώσουμε νόημα, να αποφύγουμε το χάος.

Η σύγκρουση ανάμεσα στον Πλάτωνα και τον Νίτσε δεν είναι απλώς φιλοσοφική. Είναι βαθιά ανθρώπινη. Ο πρώτος βλέπει την αλήθεια ως λύτρωση, έστω και επώδυνη. Ο δεύτερος βλέπει την αλήθεια ως απειλή, αν δεν είναι φιλτραρισμένη από ψευδαισθήσεις. Κι όμως, και οι δύο συμφωνούν σε κάτι θεμελιώδες: ότι ο άνθρωπος ζει πολύ συχνά μέσα σε κατασκευασμένες πραγματικότητες.

Το ψέμα γίνεται ψευδαίσθηση πραγματικότητας όταν παύει να αμφισβητείται. Όταν δεν υπάρχει πια το ερώτημα «κι αν δεν είναι έτσι;». Όταν η συνήθεια αντικαθιστά τη σκέψη και η άνεση την αναζήτηση. Τότε το ψέμα δεν χρειάζεται υπεράσπιση — είναι αυτονόητο.

Το κρίσιμο ερώτημα, ίσως, δεν είναι αν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς ψευδαισθήσεις. Πιθανότατα δεν μπορούμε. Το ερώτημα είναι αν έχουμε επίγνωση ότι ζούμε μέσα σε αυτές. Γιατί η επίγνωση, ακόμη και χωρίς πλήρη έξοδο από το σπήλαιο, είναι ήδη μια μορφή ελευθερίας.

Και ίσως εκεί, στο όριο ανάμεσα στην αλήθεια και στο αναγκαίο ψέμα, κρίνεται η αξιοπρέπεια του ανθρώπου.

Εύα Καπελλάκη Κοντού [Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]

___________________________________________

*Σημασία του μύθου

Ο μύθος του σπηλαίου έχει διαχρονική σημασία, καθώς αναδεικνύει την ανάγκη για κριτική σκέψη και την αναζήτηση της αλήθειας σε έναν κόσμο γεμάτο ψευδαισθήσεις. Ο Πλάτων προειδοποιεί για τους κινδύνους της άγνοιας και της αποδοχής των φαινομένων χωρίς αμφισβήτηση. Η αλληγορία αυτή είναι ιδιαίτερα επίκαιρη στη σύγχρονη εποχή, όπου οι άνθρωποι συχνά παρασύρονται από τις εικόνες και τις πληροφορίες που τους περιβάλλουν.

Συμπέρασμα

Ο μύθος του σπηλαίου του Πλάτωνα είναι μια ισχυρή αλληγορία που μας καλεί να αναζητήσουμε την αλήθεια και να απελευθερωθούμε από τις ψευδαισθήσεις που μας κρατούν δεσμώτες. Η φιλοσοφία και η κριτική σκέψη είναι τα εργαλεία που μας επιτρέπουν να δούμε πέρα από τις σκιές και να κατανοήσουμε την πραγματικότητα.