Ενίοτε οι άνθρωποι δεν επιλέγουν τη ζωγραφική ως επάγγελμα, τη συναντούν σαν μια μυστική διαδρομή επιστροφής στον εαυτό τους. Σαν μια ανάγκη να μεταφράσουν σε χρώματα όσα η ψυχή αδυνατεί να εκφράσει με λέξεις. Η Φιλία Γωνιωτάκη ανήκει σε αυτή τη σπάνια κατηγορία δημιουργών, που δεν ζωγραφίζουν για να εντυπωσιάσουν, αλλά για να αφουγκραστούν τον παλμό του ανθρώπου.
Γεννημένη στο Ηράκλειο της Κρήτης, κουβαλά μέσα της τη γαλήνη μιας άλλης εποχής, εκεί όπου οι ανθρώπινες αξίες είχαν ακόμη πρόσωπο, όπου οι γονείς δίδασκαν περισσότερο με το παράδειγμα παρά με τα λόγια. Οι δύο πόλεις που σημάδεψαν τη ζωή της έγιναν δύο διαφορετικά παράθυρα θέασης του κόσμου, δύο σχολεία εμπειρίας που την δίδαξαν να παρατηρεί, να ερμηνεύει και να εμβαθύνει.
Η επαγγελματική της πορεία στη δημόσια διοίκηση, από τη Νομαρχία Ηρακλείου μέχρι τη Λότζια και αργότερα τον Δήμο Αρχανών, δεν υπήρξε απλώς μια διαδρομή υπηρεσιακής εξέλιξης, υπήρξε ένα αδιάκοπο εργαστήριο ανθρώπινων συμπεριφορών. Μέσα από τη συναλλαγή με τον κόσμο έμαθε να διακρίνει όσα δεν λέγονται, να αναγνωρίζει τις σιωπές, τα κίνητρα, τους φόβους, τις αθέατες πληγές που καθορίζουν τις ανθρώπινες επιλογές.
Κάποτε, όμως, οι εμπειρίες αναζητούν έναν διαφορετικό τρόπο να ειπωθούν. Τότε εμφανίζεται η τέχνη.
Στους καμβάδες της, η πραγματικότητα δεν αντιγράφεται, μεταμορφώνεται. Το φως γίνεται συναίσθημα, το χρώμα γίνεται μνήμη και η φευγαλέα στιγμή αποκτά διάρκεια. Ο ιμπρεσιονισμός δεν αποτελεί για εκείνη μόνο αισθητική επιλογή, είναι τρόπος ύπαρξης. Είναι η διαρκής αναζήτηση του άπιαστου, του απρόβλεπτου, του εσωτερικού μονολόγου που όλοι κουβαλούμε και σπάνια τολμούμε να αντικρίσουμε.
Η Φιλία Γωνιωτάκη πιστεύει πως η αληθινή ευτυχία δεν αγοράζεται και πως ο μεγαλύτερος αντίπαλος του ανθρώπου δεν είναι η φτώχεια, αλλά η έλλειψη παιδείας, ο φθόνος, η επιθετικότητα και η απουσία πολιτισμού. Ίσως γι’ αυτό οι πίνακές της δεν κραυγάζουν. Ψιθυρίζουν. Και οι ψίθυροί τους μένουν για πολύ, μέσα στον θεατή.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, δεν γνωρίζουμε μόνο μια εικαστικό, γνωρίζουμε μια γυναίκα που εξακολουθεί να αναζητά τον άνθρωπο πίσω από το πρόσωπο, την αλήθεια πίσω από την εικόνα και το φως πίσω από κάθε σκιά.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ:
- Γεννηθήκατε στο Ηράκλειο Κρήτης και ζήσατε σε δύο διαφορετικές πόλεις. Πόσο διαμόρφωσαν αυτές οι εμπειρίες τον χαρακτήρα και την καλλιτεχνική σας ταυτότητα;
Η ανοιχτή θάλασσα του Ηρακλείου, σου δίνει την απόλυτη αίσθηση της ελευθερίας. Η μετακίνησή μου για λίγο διάστημα στο Λεβίδι Αρκαδίας λειτούργησε ως ένας δημιουργικός επαναπροσδιορισμός. Η ορεινή φύση εκεί και οι εναλλαγές των εποχών με τα γήινα χρώματα, με έκαναν να παρατηρώ τον κόσμο με μεγαλύτερη εσωτερικότητα. Η γεωγραφική αυτή εναλλαγή αποτυπώνεται έντονα και στην τέχνη μου που κινείται ανάμεσα στο έντονο φως και τις βαθιές σιωπηλές σκιές.
- Αναφέρεστε με ιδιαίτερη αγάπη στους γονείς σας, χαρακτηρίζοντάς τους φιλήσυχους και έντιμους ανθρώπους. Ποιες αξίες σας κληροδότησαν και ποια από αυτές σας συνοδεύει μέχρι σήμερα;
Τιμιότητα, υπομονή, χιούμορ, γενναιοδωρία, καλοσύνη…Μια βαθιά αδιαπραγμάτευτη ικανότητα του να βλέπουμε τη ζωή με χαμόγελο, ακόμη και στις αναποδιές της…Αυτές οι πέντε αξίες, πρέπει να συνθέτουν το προφίλ ενός ανθρώπου, με ανθρωπιά. Αν έπρεπε να ξεχωρίσω μια αξία που με συνοδεύει αδιαλείπτως μέχρι σήμερα, είναι η τιμιότητα…Η τιμιότητα απέναντι στους άλλους, αλλά κυρίως στον ίδιο μου τον εαυτό.Χωρίς αυτήν ,δε μπορείς να σταθείς καθαρός μπροστά στο λευκό σου καμβά!!
- Από τα μαθητικά σας χρόνια ξεχωρίζατε για τις εκθέσεις σας. Πότε καταλάβατε ότι η έκφραση, είτε μέσα από τον λόγο είτε μέσα από την τέχνη, θα αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής σας;
Η έκφραση, δεν ήρθε στη ζωή μου ως μια πιεστική ανάγκη που έπρεπε να κατακτήσω. Οι λέξεις έβρισκαν μόνες τους το δρόμο, χωρίς προσπάθεια…ή έκφραση λοιπόν μέσω της τέχνης, γίνεται τρόπος να επικοινωνείς με τον κόσμοτης δημιουργίας έχει πετύχει απόλυτα το σκοπό του….
- Η επαγγελματική σας πορεία στη Νομαρχία Ηρακλείου, στον Δήμο Ηρακλείου και αργότερα στον Δήμο Αρχανών σάς έφερε καθημερινά σε επαφή με ανθρώπους. Πόσο αυτή η εμπειρία σάς βοήθησε να κατανοήσετε βαθύτερα την ανθρώπινη ψυχολογία;
Αυτή η καθημερινή επαφή με το κοινό, είναι ένα μεγάλο σχολείο ζωής…Πίσω από κάθε γραφειοκρατική υπόθεση κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία. Η καθημερινή τριβή με εκατοντάδες πολίτες, σε στιγμές έντασης, αγωνίας ή διεκδίκησης, με βοήθησε να ξεπεράσω την επιφάνεια και διακρίνω τις κρυφές πτυχές των ανθρώπων. Έμαθα να διαβάζω τι κρύβεται πίσω από μια αμυντική συμπεριφορά, έναν θυμό, ή μια σιωπή. Αυτή η βαθιά κατανόηση του ανθρώπου, μου έδειξε ότι είμαστε γεμάτοι αντιφάσεις, φόβους, αλλά και κρυμμένη ευαισθησία. Όλη αυτή η χαρτογράφηση των χαρακτήρων που συνάντησα, υποσυνείδητα μεταφέρθηκε και στον καμβά μου, δίνοντας στα έργα μου μια πιο ψυχογραφική διάσταση…
- Έχετε δηλώσει ότι εξετάζετε διαρκώς τα κίνητρα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Πιστεύετε ότι ο άνθρωπος αποκαλύπτει περισσότερο τον εαυτό του μέσα από όσα λέει ή μέσα από όσα δεν λέει;
«Όπως σε έναν καμβά το σχήμα μιας φιγούρας αναδεικνύεται από τον κενό χώρο που την περιβάλλει, έτσι και ο άνθρωπος αποκαλύπτεται μέσα από τις σιωπές του. Όσα επιλέγει να μην πει είναι το φόντο που δίνει νόημα στις λέξεις του.» «Οι λέξεις είναι το φως που πέφτει πάνω σε ένα αντικείμενο, δείχνοντας την προφανή αλήθεια του. Οι σιωπές, όμως, είναι οι σκιές. Ένας ζωγράφος ξέρει ότι η τρισδιάστατη διάσταση και ο ψυχισμός ενός προσώπου αποδίδονται μέσα από τις σκιές του. Εκεί κρύβονται τα κίνητρα, οι φόβοι και η αληθινή ουσία.»
- Λέτε πως η ευτυχία δεν εξαρτάται από τα χρήματα. Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, τα πραγματικά θεμέλια μιας ουσιαστικής και ολοκληρωμένης ζωής;
Εσωτερική γαλήνη, δημιουργία, αυθεντικές σχέσεις, υγεία…Αυτά τα τέσσερα στοιχεία αποτελούν την πιο ισχυρή θωράκιση απέναντι στη φθορά του χρόνου και της καθημερινότητας. Όταν υπάρχουν, η ζωή αποκτά μια ποιότητα που κανένα υλικό αγαθό δεν μπορεί να αγοράσει. Το να περιβάλλεσαι από ανθρώπους που σε αγαπούν γι’ αυτό που είσαι, είναι η μεγαλύτερη περιουσία…
- Έχετε εκφράσει την ενόχλησή σας απέναντι στην έλλειψη πολιτισμού, τον φθόνο, την επιθετικότητα και την αγένεια. Θεωρείτε ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο απέναντι σε αυτά τα κοινωνικά φαινόμενα;
Η τέχνη δεν είναι απλώς διακόσμηση, αλλά μια σιωπηλή επανάσταση απέναντι στην ασχήμια της συμπεριφοράς. Η αγένεια πηγάζει από την αδυναμία να κατανοήσουμε τον άλλον. Η τέχνη μάς μαθαίνει να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από διαφορετικά μάτια. Μια εικόνα, μπορεί να συγκινήσει και να μαλακώσει ακόμα και τον πιο σκληρό άνθρωπο. Η τέχνη μάς μαθαίνει να παρατηρούμε με προσοχή και σεβασμό. Όταν μάθεις να κοιτάζεις τον κόσμο σαν ζωγράφος, σταματάς να θέλεις να τον καταστρέψεις.»
- Πώς γεννήθηκε η ανάγκη να στραφείτε στη ζωγραφική και γιατί επιλέξατε να εκφράσετε μέσα από αυτήν τον εσωτερικό μονόλογο και το απρόβλεπτο της ζωής;
«Η αλήθεια είναι πως όλα έγιναν εντελώς κατά λάθος. Δεν υπήρχε κανένα πλάνο, καμία προσδοκία. Βρέθηκα μπροστά σε έναν καμβά από καθαρή σύμπτωση και αυτή η τυχαία στιγμή με γοήτευσε ακαριαία. Αυτό το “λάθος”, όμως, έγινε η μεγαλύτερη αποκάλυψη για μένα. Με έκανε να συνειδητοποιήσω ότι τα πιο όμορφα πράγματα στη ζωή —όπως και το απρόβλεπτο της ίδιας της ύπαρξης— έρχονται εκεί που δεν τα περιμένεις. Έτσι, η ζωγραφική έγινε ο δικός μου εσωτερικός μονόλογος: ένας χώρος όπου το λάθος δεν διορθώνεται, αλλά μεταμορφώνεται σε τέχνη.»
- Η φιλοσοφία του ιμπρεσιονισμού φαίνεται να σας έχει επηρεάσει βαθιά. Ποια στοιχεία αυτού του καλλιτεχνικού ρεύματος αναγνωρίζουμε σήμερα στα έργα σας;
«Από τον ιμπρεσιονισμό κρατώ την ελευθερία της στιγμής…,Ο ιμπρεσιονισμός κρύβει μια δύναμη που με γοητεύει βαθιά. Βρίσκεται αυτή η δύναμη στην ελευθερία της πινελιάς, στο έντονο χρώμα, και στην ικανότητα του να αιχμαλωτίζει τη στιγμή, μια φευγαλέα στιγμή, κάνοντάς την αιώνια!!
- Μιλάτε για μια επίμονη, σχεδόν εξαντλητική προσπάθεια πίσω από κάθε δημιουργία. Πόσο σημαντική είναι για εσάς η πειθαρχία και πόσο η έμπνευση στη διαδικασία της ζωγραφικής;
«Η έμπνευση είναι απλώς η αφορμή Όμως η πειθαρχία είναι το παν.. Είναι η απόφαση να σταθείς μπροστά στον καμβά ακόμα και τις μέρες που νιώθεις κουρασμένος, με εξαντλητική προσπάθεια.. Όπως έλεγε και ο Πικάσο, η έμπνευση υπάρχει, αλλά πρέπει να σε βρει να εργάζεσαι.» Χρειάζεται αφοσίωση, ορθοστασία, και δοκιμές, πολλές δοκιμές ειδικά όταν είσαι αρχάριος για πάντα..
- Στόχος σας είναι να μεταδίδετε δυνατά συναισθήματα με έναν σχεδόν ανεπαίσθητο τρόπο. Πώς επιτυγχάνεται αυτή η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη σιωπή της εικόνας και τη δύναμη του συναισθήματος;
Αυτή η ισορροπία επιτυγχάνεται, όταν ο πίνακας σταματά να είναι μια απλή εικόνα και αρχίζει να λειτουργεί σα μια ανοιχτή αφήγηση.. Μέσα από τη σιωπή του καμβά, εγώ ουσιαστικά αφηγούμαι μια ιστορία για ένα ταξίδι, ένα ταξίδι εσωτερικό…Αφήνοντας χώρο στη σιωπή, στις σκιές, και στις υποψίες των χρωμάτων, προσκαλώ το θεατή να κάνει το δικό του ταξίδι…
- Αν ένας επισκέπτης στεκόταν μπροστά σε έναν πίνακά σας για αρκετή ώρα, ποιο είναι το συναίσθημα ή η σκέψη που θα θέλατε να πάρει μαζί του φεύγοντας;
Θα ήθελα να νιώσει μια γλυκιά νοσταλγία, σα να θυμήθηκε ξαφνικά κάτι δικό του, πολύτιμο και ξεχασμένο. Αν κάποιος σταθεί ώρα , μπροστά σε ένα έργο μου, θα ήθελα να καταφέρει να χαθεί εκεί μέσα. Να ξεχαστεί για λίγο, να ξεχάσει για λίγο …Αν ο πίνακάς μου γίνει η αφορμή για να ξεχαστεί κάποιος εκεί, τότε το ταξίδι της δημιουργίας έχει πετύχει απόλυτα το σκοπό του….
Συνομιλώντας με τη Φιλία Γωνιωτάκη, αισθάνεται κανείς πως κάθε της λέξη είναι ένα ακόμη χρώμα πάνω στον καμβά της ζωής. Δεν αναζητά τις εύκολες βεβαιότητες ούτε τις θορυβώδεις διακρίσεις. Επιλέγει τον πιο δύσκολο δρόμο: εκείνον της εσωτερικής αναζήτησης.
Η τέχνη της δεν γεννιέται από την ανάγκη της προβολής, αλλά από την ανάγκη της κατανόησης. Κάθε έργο της μοιάζει με μια ανοιχτή επιστολή προς τον άνθρωπο, μια πρόσκληση να σταθεί για λίγο απέναντι στον εαυτό του, να αφουγκραστεί όσα σιωπούν μέσα του και να ανακαλύψει πως ακόμη και οι πιο αδιόρατες στιγμές κρύβουν ολόκληρες ιστορίες.
Σε μια εποχή όπου όλα τρέχουν βιαστικά και οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη χωρίς να προλαβαίνουν να αφήσουν αποτύπωμα, η Φιλία Γωνιωτάκη μας υπενθυμίζει πως η αληθινή δημιουργία χρειάζεται χρόνο, σιωπή και ψυχικό βάθος. Μας διδάσκει ότι η ζωγραφική δεν είναι μόνο αισθητική εμπειρία, είναι ένας τρόπος να θεραπεύεις τη μνήμη, να συμφιλιώνεσαι με τις αντιφάσεις σου και να φωτίζεις τις πιο κρυφές γωνιές της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ίσως τελικά αυτή να είναι και η μεγαλύτερη δύναμη της τέχνης της: δεν επιβάλλεται στο βλέμμα. Το συνοδεύει. Δεν ζητά να την ερμηνεύσεις. Σε προσκαλεί να αισθανθείς.
Και όταν ολοκληρώνεται αυτή η συνάντηση μαζί της, δεν μένει στη μνήμη μόνο η ζωγράφος. Μένει ο άνθρωπος. Εκείνη η ήρεμη δύναμη που εξακολουθεί να πιστεύει πως το φως υπάρχει, ακόμη κι όταν χρειάζεται να το αναζητήσεις μέσα από τις πιο βαθιές σκιές της ψυχής.
Εύα Καπελλάκη Κοντού [ Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]
