«Η Διχόνοια που βαστάει ένα σκήπτρο η δολερή καθενός χαμογελάει, πάρ’ το, λέγοντας, και συ…» Δ. Σολωμός

 Υπάρχουν στίχοι που δεν ανήκουν στον χρόνο που γράφτηκαν, αλλά στον χρόνο που επαναλαμβάνονται. Ο στίχος του Σολωμού για τη διχόνοια, «ένα σκήπτρο η δολερή», δεν αποτελεί απλώς ποιητική σύλληψη, είναι μια διάγνωση. Μια ακτινογραφία της συλλογικής μας παθολογίας. Διότι η διχόνοια, όπως την αποτυπώνει ο εθνικός ποιητής, δεν είναι μια παροδική ρωγμή, είναι δύναμη εξουσίας. Κρατά σκήπτρο. Κυβερνά!

Η λέξη «δολερή» δεν είναι τυχαία. Ενσωματώνει το στοιχείο της εξαπάτησης, της υπονόμευσης, της υπόγειας δράσης. Η διχόνοια δεν εμφανίζεται ποτέ ως αυτό που είναι. Ντύνεται ιδεολογία, πατριωτισμό, ηθική υπεροχή. Παρουσιάζεται ως ανάγκη, ως άμυνα, ως δικαίωση. Κι όμως, στον πυρήνα της είναι διάσπαση. Είναι η άρνηση του «μαζί».

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η διχόνοια τρέφεται από τον φόβο. Ο άνθρωπος που φοβάται, έχει ανάγκη να ορίσει έναν «άλλο». Έναν αντίπαλο που θα νομιμοποιήσει την ανασφάλειά του. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, δημιουργείται μια ψευδαίσθηση ταυτότητας: «εμείς» και «οι άλλοι». Όμως αυτό το «εμείς» δεν οικοδομείται πάνω σε αξίες, αλλά πάνω σε αντιθέσεις. Είναι εύθραυστο, διότι εξαρτάται από την ύπαρξη του εχθρού.

Κοινωνικά, η διχόνοια λειτουργεί ως μηχανισμός αποσάθρωσης της εμπιστοσύνης. Η κοινωνία παύει να είναι χώρος συνύπαρξης και μετατρέπεται σε πεδίο ανταγωνισμού. Οι θεσμοί αμφισβητούνται, όχι δημιουργικά, αλλά αποδομητικά. Ο δημόσιος λόγος εκπίπτει σε κραυγή. Η επιχειρηματολογία αντικαθίσταται από την ετικέτα. Και τελικά, ο πολίτης αποσύρεται, κουρασμένος από έναν θόρυβο που δεν παράγει νόημα.

Σε πολιτικό επίπεδο, η διχόνοια δεν είναι απλώς αποτέλεσμα, είναι και εργαλείο. Όταν οι κοινωνίες είναι διχασμένες, καθίστανται πιο εύκολα διαχειρίσιμες. Η ενότητα απαιτεί ευθύνη, διάλογο, σύνθεση. Ο διχασμός απαιτεί μόνο συντήρηση της έντασης. Έτσι, η «δολερή» διχόνοια γίνεται σκήπτρο: εξουσιάζει χωρίς να φαίνεται ότι εξουσιάζει. Καθορίζει τις εξελίξεις, χωρίς να λογοδοτεί.

Αξίζει να αναρωτηθούμε: γιατί επανερχόμαστε διαρκώς σε αυτό το μοτίβο; Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη. Υπάρχει ένα ιστορικό φορτίο, μια παράδοση συγκρούσεων που δεν επουλώθηκαν ποτέ πλήρως. Υπάρχει, όμως, και μια βαθύτερη υπαρξιακή δυσκολία: η αδυναμία μας να αντέξουμε τη διαφορά. Να συνυπάρξουμε χωρίς να ταυτιστούμε. Να διαφωνήσουμε χωρίς να ακυρώσουμε.

Η διχόνοια, τελικά, δεν είναι μόνο πολιτικό ή κοινωνικό φαινόμενο. Είναι και εσωτερική κατάσταση. Ο άνθρωπος που δεν έχει συμφιλιωθεί με τον εαυτό του, δύσκολα θα συμφιλιωθεί με τον άλλον. Οι εσωτερικές μας αντιφάσεις προβάλλονται στον δημόσιο χώρο. Κι έτσι, ο συλλογικός διχασμός γίνεται αντανάκλαση της προσωπικής μας αστάθειας.

Κι όμως, ο ίδιος ο Σολωμός, μέσα από το έργο του, υπαινίσσεται και την υπέρβαση. Αν η διχόνοια κρατά σκήπτρο, τότε η ενότητα δεν μπορεί να είναι απλώς ευχή. Πρέπει να είναι συνειδητή επιλογή. Να καλλιεργείται ως στάση ζωής. Να απαιτεί παιδεία, αυτογνωσία, και κυρίως, την ικανότητα να ακούμε.

Η ενότητα δεν σημαίνει ομοιομορφία. Δεν σημαίνει σιωπή της διαφωνίας. Σημαίνει, αντιθέτως, τη δυνατότητα να συνυπάρχουν διαφορετικές φωνές μέσα σε ένα κοινό πλαίσιο αξιών. Σημαίνει ότι η σύγκρουση δεν οδηγεί σε διάλυση, αλλά σε σύνθεση. Ότι ο «άλλος» δεν είναι απειλή, αλλά καθρέφτης.

Στην εποχή μας, όπου η πληροφορία διαχέεται με ταχύτητα και η άποψη συχνά προηγείται της σκέψης, η διχόνοια βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν τις «φυσαλίδες» επιβεβαίωσης. Ο καθένας ακούει μόνο ό,τι ήδη πιστεύει. Και έτσι, ο διάλογος μετατρέπεται σε παράλληλους μονολόγους.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο στίχος του Σολωμού αποκτά νέα επικαιρότητα. Δεν είναι απλώς μια ποιητική εικόνα του παρελθόντος,είναι μια προειδοποίηση. Ότι η διχόνοια, όταν δεν αναγνωρίζεται, όταν δεν αντιμετωπίζεται, γίνεται καθεστώς. Και τότε, το σκήπτρο της δεν είναι πια μεταφορικό, είναι πραγματικό.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι εύκολη. Αλλά μπορεί να είναι σαφής: καλλιέργεια κριτικής σκέψης, ενίσχυση της παιδείας, επαναφορά του διαλόγου ως αξίας. Και, ίσως το πιο δύσκολο, προσωπική ευθύνη. Να αναγνωρίσουμε τη δική μας συμμετοχή στη διχόνοια. Να δούμε πότε υψώνουμε κι εμείς, έστω ασυνείδητα, αυτό το «δολερό σκήπτρο».

Διότι, τελικά, η διχόνοια δεν επιβάλλεται μόνο από πάνω. Αναπαράγεται από κάτω. Και μόνο όταν σπάσει αυτός ο κύκλος, μπορεί να υπάρξει μια πραγματική προοπτική ενότητας.

Ο Σολωμός δεν έγραψε απλώς για τη διχόνοια,μας την παρέδωσε ως καθρέφτη. Το ερώτημα είναι αν έχουμε το θάρρος να κοιταχτούμε μέσα του.

Εύα Καπελλάκη Κοντού [Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]