Δυσθρεψία: μια βουβή απειλή που στερεί την ποιότητα ζωής από τους ηλικιωμένους μας

Δυσθρεψία: τι σημαίνει στην πράξη

Η έννοια της δυσθρεψίας είναι συνυφασμένη με τη διαταραχή της θρέψης. Είναι σύνθετη λέξη, δημιούργημα μεταφραστικού δανείου από την αγγλική λέξη ”malnutrition” και ετυμολογικά προέρχεται από τη σύνθεση τριών στοιχείων και συγκεκριμένα από το πρόθεμα δυσ- που δηλώνει δυσκολία, από το ουσιαστικό θρέψη που προέρχεται από το ρήμα τρέφω, δηλαδή παρέχω τροφή για την ανάπτυξη και διατήρηση ενός οργανισμού και από τη παραγωγική κατάληξη –ια που χρησιμοποιείται για το σχηματισμό θηλυκών αφηρημένων ουσιαστικών που δηλώνουν κατάσταση ή ιδιότητα.  Σήμερα, με την λέξη δυσθρεψία αναφερόμαστε στη κλινική κατάσταση κατά την οποία η πρόσληψη τροφής είναι ελλιπής ή υπερβολική και τελικά οδηγεί σε διαταραχή της υγείας. Παρά ταύτα, στη κλινική πράξη, ο όρος δυσθρεψία είναι ταυτόσημος με μειωμένη πρόσληψη ή απορρόφηση θρεπτικών συστατικών που τελικά οδηγεί σε σημαντική απώλεια βάρους, με συνοδό μυϊκή αδυναμία και έχει ως αποτέλεσμα σημαντική μείωση της δραστηριότητας του ατόμου, η οποία οδηγεί σε ένα φαύλο κύκλο επιδείνωσης της μυϊκής καταβολής και της αδυναμίας που συνεπάγεται.

Γιατί η τρίτη ηλικία κινδυνεύει περισσότερο

Έτσι, η έννοια της δυσθρεψίας στη σημερινή εποχή αποτελεί σημαντικό πρόβλημα της καθημερινότητας πολλών ανθρώπων και ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους και υπερήλικες. Αφορά μεγάλες ομάδες ανθρώπων με διαταραχή θρέψης λόγω σημαντικών προβλημάτων υγείας. Ο παγκόσμιος πληθυσμός των ενηλίκων άνω των 65 ετών προβλέπεται να φθάσει  1,6 δισεκατομμύρια έως το 2050 συνοδευόμενος από την αυξανόμενη επιβάρυνση της πολυνοσηρότητας, η οποία απαιτεί σύνθετη φαρμακολογική διαχείριση. Η πλειοψηφία των ενηλίκων άνω των 65 ετών έχουν  αυξημένη πιθανότητα να αναπτύξουν υπέρταση, σακχαρώδη διαβήτη, υπερλιπιδαιμία, νεφρική ή καρδιακή ανεπάρκεια. Έτσι, το 75% των ηλικιωμένων αντιμετωπίζει προβλήματα κατάποσης, το 44% δυσκολία στη κίνηση, το 29% καρδιαγγειακή νόσο και το 24%  νοσήματα του αναπνευστικού συστήματος με τελικό αποτέλεσμα το 92% αυτών να έχουν ένα τουλάχιστον χρόνιο νόσημα και σε μεγάλο ποσοστό συνδυασμό 2 ή περισσοτέρων παθολογικών καταστάσεων. Γενικότερα τα νοσήματα αυτά συνοδεύονται από αλλαγή της διάθεσης,  πολυφαρμακία, μείωση της όρεξης, αυξημένη μυϊκή καταβολή που επιδεινώνεται από τη λήψη φαρμάκων (π.χ. ορισμένες στατίνες), αλλαγή των διατροφικών συνηθειών προσαρμοσμένες στα υποκείμενα νοσήματα και μείωση της κατανάλωσης πρωτεϊνών. Συνακόλουθο όλων των αναφερομένων είναι η μείωση της δραστηριότητας, μείωση της μυϊκής ισχύος, απώλεια βάρους (πίνακας 1.) και σαρκοπενία. Η έννοια της σαρκοπενίας ορίζεται ως μειωμένη μυϊκή μάζα που οδηγεί σε μειωμένη μυϊκή δύναμη με αποτέλεσμα την σταδιακή έκπτωση της σωματικής απόδοσης σε καθημερινές δραστηριότητες. Συνεπώς, στην έννοια της δυσθρεψίας περιλαμβάνεται και η σοβαρή κατάσταση της σαρκοπενίας.

Πώς να την αναγνωρίσετε εγκαίρως

Η έγκαιρη διαπίστωση της δυσθρεψίας είναι σημαντική για την έγκαιρη και ουσιαστική πρόληψη και αντιμετώπιση των συνακόλουθων προβλημάτων. Οι πρώτες ενδείξεις που θα πρέπει να εντοπίσει άμεσα  ο ίδιος ο ηλικιωμένος, το οικογενειακό περιβάλλον ή οι φροντιστές του είναι η μειωμένη όρεξη, η έλλειψη ενδιαφέροντος για το φαγητό, η αλλαγή των διατροφικών συνηθειών (π.χ. αποστροφή στη λήψη κρέατος), τα ρούχα που σταδιακά φαρδαίνουν, αίσθημα χρόνιας κόπωσης, περιορισμός της φυσικής δραστηριότητας, μείωση της μυϊκής ισχύος, μείωση του τριχωτού της κεφαλής, λέπτυνση του δέρματος ή των ονύχων. Μία αντικειμενική προσέγγιση της δυσθρεψίας είναι απώλεια βάρους μεγαλύτερη του 5%-10% μέσα σε διάστημα 6 μηνών.

Το διατροφικό κενό και το τίμημά του

Το διατροφικό κενό προκύπτει αφενός από τη μειωμένη πρόσληψη τροφής, αλλά και από τις αυξημένες ανάγκες των ατόμων ηλικίας άνω των 60-65 ετών. Οι ανάγκες τους σε πρωτεΐνες είναι έως και 2.5 φορές υψηλότερες, σε σύγκριση με υγιείς νεότερους σε ηλικία ενήλικες. Ένα άτομο άνω των 65 ετών, με σωματικό βάρος 65kg υπολογίζεται πως χρειάζεται ημερησίως 80 έως 180g πρωτεΐνης, σε σύγκριση με ένα νεαρότερο άτομο που έχει ανάγκη περίπου 50g πρωτεΐνης. Η διαφορά που προκύπτει αντιστοιχεί σε ποσότητα πρωτεΐνης που είναι ίση με περίπου 3 γιαούρτια ή 200g κοτόπουλο. Όμως μόλις 1 στους 2 ηλικιωμένους καταφέρνουν να καλύψουν τις ανάγκες αυτές σε πρωτεΐνη. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, τον αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης επιπλοκών με μείωση της μυϊκής ισχύος, δυσκολία στη βάδιση και στη διατήρηση της ισορροπίας με  αυξημένη τη πιθανότητα πρόκληση πτώσεων και καταγμάτων. Από τη άλλη, ο περιορισμός της καθημερινής δραστηριότητας είτε λόγω υποκείμενων νοσημάτων, είτε λόγω των επιπλοκών τους, είτε λόγω μειωμένης μυϊκής ισχύος, οδηγεί σε κατ΄ οίκον περιορισμό με αποτέλεσμα μειωμένη έκθεση στον ήλιο και κατά συνέπεια μειωμένη απορρόφηση βιταμίνης D, με επιπλέον αποτέλεσμα επιβάρυνση της οστεοπόρωσης, η οποία ούτως ή άλλως είναι παρούσα, η διαδικασία της μείωσης της οστικής μάζας ιδιαίτερα στο γυναικείο πληθυσμό λόγω της μείωσης των οιστρογόνων με την εμμηνόπαυση.

Δυστυχώς, η κατάσταση της δυσθρεψίας στους ηλικιωμένους ασθενείς, αυξάνει την ευπάθεια των ατόμων στην ανάπτυξη διαφόρων επιβαρυντικών για την υγεία νοσημάτων και επιβαρύνει σημαντικά την εξέλιξη τους. Έχουν αυξημένη επίπτωση των λοιμώξεων με βαρύτερη κλινική εικόνα, δυσκολότερη αντιμετώπιση και επιβαρυμένη έκβαση. Παρουσιάζουν αύξηση των επιπλοκών και της θνητότητας των χειρουργικών επεμβάσεων. Η δυσθρεψία όχι μόνο επιδεινώνεται σε ασθενείς με κακοήθειες αλλά επιβαρύνει και την φυσική τους κατάσταση με μείωση των δραστηριοτήτων και μείωση της ανταπόκρισης τους στους θεραπευτικούς χειρισμούς. Η αυξημένη επίπτωση των επιπλοκών έχει σημαντικές κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις, αυξάνει το χρόνο νοσηλείας τους και περιορίζει περαιτέρω την φυσική τους κατάσταση.

Τελικά, οι επιπτώσεις της δυσθρεψίας ξεκινούν από τα διατροφικά κενά που προκύπτουν από την μείωση των προσλαμβανομένων πρωτεϊνών και βιταμινών με μείωση της φυσικής δραστηριότητας των ατόμων και σταδιακά οδηγούν σε έκπτωση της ποιότητας της καθημερινότητας με κοινωνικό αποκλεισμό, μείωση των ενδιαφερόντων των ατόμων και γνωσιακή έκπτωση.

Πώς κλείνουμε το διατροφικό κενό

Η διαχείριση της δυσθρεψίας πρέπει να καθοδηγείται από τη ρήση του Ιπποκράτη «Το δε προνοείν και προλαμβάνειν κρείττον εστί του θεραπεύειν». Συνεπώς θα πρέπει να υπάρχει έγκαιρη διάγνωση της και άμεση αντιμετώπιση. Η απώλεια βάρους, η μειωμένη πρόληψη πρωτεϊνών, η μείωση της μυϊκής μάζας με τη  σταδιακή έκπτωση της κινητικότητας είναι αυτά στα  οποία θα πρέπει να επέμβουμε άμεσα όχι μόνο για να ανακόψουμε τη πορεία της δυσθρεψίας, αλλά και να δώσουμε ποιότητα ζωής στα άτομα με ηλικία άνω των 60 ετών.

Η πρόληψη και η καλύτερη διαχείριση της δυσθρεψίας, ουσιαστικά συνίσταται στο να δώσουμε βάρος στη ποιότητα της διατροφής με επαρκή πρωτεϊνική κάλυψη και τις απαραίτητες βιταμίνες που έχει ανάγκη ο οργανισμός. Είναι σημαντική η υποστήριξη της φυσικής κατάστασης με καθημερινή άσκηση για τη διατήρηση της μυϊκής ισχύος και την διατήρηση της φυσιολογικής καθημερινής δραστηριότητας. Είναι χρήσιμη η εμβολιαστική κάλυψη έναντι των εποχιακών λοιμώξεων των ατόμων άνω των 60 ετών, γιατί η δυσθρεψία αυξάνει την ευαισθησία τους σε λοιμώξεις. Επίσης, σημαντική είναι η συμβολή της διατροφικής υποστήριξης των ειδικών ιατρών και διαιτολόγων (διατροφολόγων), για τη στήριξη των ηλικιωμένων ατόμων, ανάλογα με τις ανάγκες των υποκείμενων νοσημάτων, με την σωστή διατροφή και τη πιθανή ενίσχυση τους με σωστά και κατάλληλα πόσιμα θρεπτικά σκευάσματα ειδικής διατροφής. Τα τελευταία αποδίδουν υψηλή ποσότητα ενέργειας, πρωτεΐνης και άλλων θρεπτικών συστατικών. Στόχος της κατανάλωσής τους είναι η συμβολή στην κάλυψη του  διατροφικού κενού των ηλικιωμένων ασθενών, και ως συνεπακόλουθα η βελτίωση της μυϊκής κατάστασης και της ποιότητας ζωής.

Με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής θα πρέπει να δώσουμε βάρος στην πρόληψη και αντιμετώπιση της δυσθρεψίας.  

Μαρίνα Μαντζουράνη
Αναπλ. Καθηγήτρια Παθολογίας
Α΄ Παθολογική Κλινική ΕΚΠΑ
Λαϊκό Νοσοκομείο , Αθήνα