Δουλειά χωρίς (ευρωπαϊκά) σύνορα: Τι σημαίνει το νέο Ψηφιακό Διαβατήριο Εργαζομένων

Ταχύτερες, απλούστερες και πιο ισότιμες διαδικασίες για Ευρωπαίους πολίτες που εργάζονται εκτός των συνόρων της πατρίδας τους προβλέπει το νέο Ψηφιακό Διαβατήριο Κοινωνικής Ασφάλισης, γνωστό και ως ESSPASS (European Social Security Passport).

To ΕSSPASS βρίσκεται στο επίκεντρο του νέου «Πακέτου Δίκαιης Κινητικότητας Εργατικού Δυναμικού» (Fair Labour Mobility Package) που ενέκρινε στις 15 Σεπτεμβρίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Η ιδέα για ένα κοινό ψηφιακό διαβατήριο που θα εξασφαλίζει τους εργαζόμενους ενιαία ασφαλιστικά και επαγγελματικά δικαιώματα σε όποια χώρα της Ευρώπης και αν δουλεύουν, κυοφορείται από το 2021, όταν ξεκίνησε  η πρώτη πιλοτική εφαρμογή του σε 14 χώρες.

Πέντε χρόνια αργότερα η υιοθέτηση του ΕSSPASS βρίσκεται στην τελική ευθεία, αναμένοντας το πράσινο φως από το Ευρωκοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ. Ένα χρόνο μετά την έναρξη της ισχύος του ευρωπαϊκού κανονισμού, θα καταστεί υποχρεωτικό για τους εργαζόμενους που αποσπώνται σε άλλη χώρα της ΕΕ να έχουν σε ψηφιακή μορφή το σχετικό φορητό πιστοποιητικό κοινωνικής ασφάλισης, γνωστό και ως portable document (PD) Α1. Σε τρία χρόνια θα πρέπει να έχει ολοκληρωθεί η ψηφιοποίηση όλων των σχετικών εγγράφων, όπως η Ευρωπαϊκή Κάρτα Ασφάλισης Ασθενείας και η ενσωμάτωσή τους στο Ψηφιακό Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι.

Επόμενο βήμα είναι η ψηφιοποίηση όλων των ευρωπαϊκών εγγράφων, όπως η Ευρωπαϊκή Κάρτα Ασφάλισης Ασθενείας

«Γνήσια αγορά δεξιοτήτων»

Η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και η εκτελεστική αντιπρόεδρος για θέματα εργασίας Ροξάνα Μινζάτου παρουσιάζουν το ESSPASS ως εργαλείο ενδυνάμωσης των εργαζομένων. Όμως μια πιο προσεκτική ματιά στους ισχύοντες ευρωπαϊκούς κανονισμούς, δείχνει ότι εκείνοι που διευκολύνονται πρωτίστως είναι οι εργοδότες. Καταρχάς το πιστοποιητικό PD Α1 δεν διασφαλίζει ασφαλιστικά ή συνταξιοδοτικά δικαιώματα για τους αποσπασμένους εργαζόμενους στη χώρα διαμονής. Απλώς επιβεβαιώνει ότι ο εργοδότης τους πληρώνει ασφαλιστικές εισφορές στη χώρα καταγωγής. Μόνο μετά από δύο χρόνια εργασίας εκτός έδρας μπορεί ο εργαζόμενος να αιτηθεί μεταφορά των ασφαλιστικών δικαιωμάτων του στη χώρα διαμονής.

Η νέα δέσμη μέτρων «Δίκαιης Κινητικότητας Εργατικού Δυναμικού» περιλαμβάνει  πέντε νομοθετικές προτάσεις και μία ανακοίνωση. Η διακηρυγμένη λογική πίσω από το πακέτο είναι ότι οι πολίτες της ΕΕ πρέπει να μπορούν να μετακινούνται, να εργάζονται και να εξελίσσονται επαγγελματικά σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ενιαία αγορά,  χωρίς τα προσόντα και οι δεξιότητές τους να «παγώνουν» στα σύνορα. Η φον ντερ Λάιεν έχει μιλήσει για την ανάγκη η ενιαία αγορά να γίνει και «γνήσια αγορά δεξιοτήτων», μια διατύπωση που συνοψίζει το πνεύμα της πρωτοβουλίας.

Ο στόχος είναι να μειωθούν τα εμπόδια στην κινητικότητα, να επιταχυνθούν οι διαδικασίες και να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη στις διασυνοριακές αγορές εργασίας. Η χρονική στιγμή δεν είναι τυχαία, καθώς η Ευρώπη αντιμετωπίζει επίμονες ελλείψεις δεξιοτήτων και δημογραφικές πιέσεις που καθιστούν την καλύτερη αξιοποίηση του υπάρχοντος εργατικού δυναμικού οικονομική αναγκαιότητα.

Αν έχεις ESSPASS διάβαινε

Συνολικά, η νέα δέσμη μέτρων εκτιμάται ότι μπορεί να αποφέρει οικονομικά οφέλη περίπου 6 δισεκατομμυρίων ευρώ έως το 2040.  Το 2024, περίπου 14 εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ διέμεναν σε διαφορετικό κράτος μέλος από τη χώρα καταγωγής τους, εκ των οποίων πάνω από 10 εκατομμύρια βρίσκονταν σε ηλικία εργασίας, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 3,9% του ενεργού πληθυσμού της Ένωσης. Παράλληλα, άλλα 3,64 εκατομμύρια εργάζονταν σε άλλη χώρα με καθεστώς απόσπασης. Ταυτόχρονα, το 18% των συμμετεχόντων σε πρόσφατο Ευρωβαρόμετρο δήλωσε ότι θα ήθελε να εργαστεί σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα, ένα ποσοστό που δείχνει πόσο μεγαλύτερο θα μπορούσε να είναι το δυναμικό της κινητικότητας αν εξέλειπαν τα σημερινά εμπόδια.

Η Επιτροπή καταγράφει πάνω από 8 εκατομμύρια αιτήματα για έγγραφα που αποδεικνύουν δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης σε διασυνοριακές καταστάσεις, όγκος που εξηγεί γιατί η ψηφιοποίηση θεωρείται προτεραιότητα. Στο ίδιο πλαίσιο, η Επιτροπή σημειώνει ότι το 74% των μικρομεσαίων επιχειρήσεων αντιμετωπίζει ελλείψεις δεξιοτήτων, με το 30% από αυτές να αναφέρει τα κανονιστικά εμπόδια ως βασική πρόκληση.

Κριτική εξ αριστερών στο ESPASS

Το πακέτο μέτρων της Κομισιόν «Fair Labour Mobility Package» έχει δεχτεί και επικρίσεις από την πλευρά του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Ο Δανός ευρωβουλευτής της Αριστεράς Per Clausen έχει κατηγορήσει την Κομισιόν ότι δίνει προτεραιότητα στην κινητικότητα των επιχειρήσεων έναντι της προστασίας των εργαζομένων από φαινόμενα εκμετάλλευσης.

Ο ευρωβουλευτής προτείνει το ESPASS να περιλαμβάνει πληροφορίες για το ωράριο, την ταυτότητα της επιχείρησης και τα προσόντα των εργαζομένων, ώστε οι επιθεωρητές εργασίας να μπορούν να κάνουν πιο σωστούς ελέγχους. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά, «το πακέτο θα έπρεπε να αφορά τη δίκαιη κινητικότητα της εργασίας, όχι απλώς την κινητικότητα του εργατικού δυναμικού». Η κριτική του διαχωρίζει τη διοικητική διευκόλυνση της διασυνοριακής απασχόλησης από τη διασφάλιση ότι οι μετακινούμενοι εργαζόμενοι λαμβάνουν νόμιμη αμοιβή και ωράριο, κοινωνική προστασία και ασφαλείς συνθήκες εργασίας. Η Κομισιόν υποστηρίζει ότι οι προτάσεις της υπηρετούν και τους δύο στόχους, μεταξύ άλλων μέσω της μείωσης της απάτης και της παροχής πιο αποτελεσματικών εργαλείων επαλήθευσης στις αρχές.

Ταχύτερη αναγνώριση επαγγελματικών προσόντων

Πέρα από την κοινωνική ασφάλιση, η Κομισιόν προτείνει την έκδοση επαγγελματικών προσόντων σε ενιαία ψηφιακή μορφή και τη δημιουργία ευρωπαϊκού εργαλείου σύγκρισής τους. Για ρυθμιζόμενα επαγγέλματα όπως οι γιατροί, οι νοσηλευτές, οι μηχανικοί και οι εκπαιδευτικοί, η διασυνοριακή αναγνώριση θα γίνεται υποχρεωτικά ψηφιακά, με στόχο ο απαιτούμενος χρόνος να περιοριστεί σε περίπου πέντε εβδομάδες από τους τρεις μήνες που χρειάζονται σήμερα.

Για επαγγελματικά προσόντα που έχουν αποκτηθεί εκτός ΕΕ, η σημερινή κατάσταση είναι ακόμη πιο δυσχερής, με τον μέσο χρόνο αναγνώρισης να φτάνει τους 14 μήνες. Η πρόταση προβλέπει τη μείωσή του σε τέσσερις μήνες, μαζί με μείωση κατά 50% του διοικητικού κόστους για τους εργοδότες. Η Επιτροπή ενέκρινε επίσης το πρώτο κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο κατάρτισης, το οποίο θα επιτρέπει την αυτόματη αναγνώριση των προσόντων των φυσιοθεραπευτών, μια εξέλιξη που πιθανότατα θα αποτελέσει πρότυπο για ανάλογες ρυθμίσεις σε άλλα επαγγέλματα στο μέλλον.

Κατακερματισμένες διαδικασίες

Το Ευρωπαϊκό Κέντρο για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης, γνωστό ως Cedefop, χαιρετίζει ως ιδιαίτερα σημαντική τη νομοθετική πρόταση για Δίκαιη Κινητικότητα Εργατικού Δυναμικού.  Μέσω της πρωτοβουλίας για τη «φορητότητα δεξιοτήτων» (skills portability), δηλαδή την ευχέρεια να εφαρμόζεις τις γνώσεις σου σε διαφορετικά περιβάλλοντα ή/και χώρες, το Cedefop επισημαίνει ότι παρά την πρόοδο των τελευταίων ετών  παραμένουν σημαντικές προκλήσεις. Ανάμεσά τους είναι οι κατακερματισμένες διαδικασίες αναγνώρισης και πιστοποίησης προσόντων, η περιορισμένη διαλειτουργικότητα μεταξύ συστημάτων πληροφοριών και μητρώων, καθώς και ο ανεπαρκής συντονισμός  μεταξύ φορέων εκπαίδευσης, κατάρτισης και αγοράς εργασίας.