Αλκοόλ, ναρκωτικά, αυτοκτονίες: Οι «θάνατοι από απελπισία» θερίζουν τις ΗΠΑ – Αλλά τι γίνεται στην Ευρώπη; - antilalospress.gr
Μοίρες
+19°C

Αλκοόλ, ναρκωτικά, αυτοκτονίες: Οι «θάνατοι από απελπισία» θερίζουν τις ΗΠΑ – Αλλά τι γίνεται στην Ευρώπη;

20 Νοεμβρίου 2026 -


Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το προσδόκιμο ζωής σταμάτησε να αυξάνεται ήδη από τη δεκαετία του 2010, πριν ακόμη από την πανδημία Covid-19.

Οι οικονομολόγοι Anne Case και Angus Deaton εισήγαγαν τον όρο «θάνατοι από απελπισία» (deaths of despair) για να περιγράψουν ένα φαινόμενο που άρχισε να εντείνεται σημαντικά, επηρεάζοντας κυρίως μεσήλικες λευκούς Αμερικανούς χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

Ακολουθεί η Ευρώπη την ίδια πορεία; Σε ποιες περιοχές της η θνησιμότητα αυτού του τύπου παρουσιάζει αυξητικές τάσεις και πού καταγράφονται τα υψηλότερα επίπεδα; Πόσο διαφορετική είναι η εικόνα μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών και περιφερειών;

Η πρόσφατη μελέτη τεσσάρων ερευνητών από του Εθνικό Ινστιτούτο Δημογραφικών Μελετών της Γαλλίας, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Lancet Regional Health – Europe, επιχειρεί να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα.

Σύμφωνα με άρθρο του The Conversation, τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν ότι, σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Ευρώπη συνολικά έχει καταφέρει να περιορίσει το συγκεκριμένο είδος θνησιμότητας.

Ωστόσο, πίσω από τη γενική αυτή εικόνα κρύβονται σημαντικές γεωγραφικές ανισότητες, ενώ η πανδημία Covid-19 ανέτρεψε σε αρκετές περιοχές τη θετική πορεία των προηγούμενων ετών.

Μια ευρωπαϊκή μελέτη σε 169 περιφέρειες και 23 χώρες

Για τις ανάγκες της έρευνας χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα θνησιμότητας και πληθυσμού από εθνικές στατιστικές υπηρεσίες και τη βάση δεδομένων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Η ανάλυση καλύπτει 169 περιφέρειες σε 23 ευρωπαϊκές χώρες, για την περίοδο 2002-2019, αντιπροσωπεύοντας σχεδόν 400 εκατομμύρια κατοίκους ηλικίας 15 ετών και άνω.

Προκειμένου να αποτυπωθεί και η επίδραση της πανδημίας, η ανάλυση επεκτάθηκε έως το 2022 για 16 χώρες, για τις οποίες υπήρχαν διαθέσιμα δεδομένα.

Ο όρος «θνησιμότητα από απελπισία» περιλαμβάνει τρεις βασικές κατηγορίες αιτιών θανάτου: τις αυτοκτονίες, τους θανάτους που σχετίζονται με τα ναρκωτικά και άλλες τοξικές ουσίες, καθώς και τους θανάτους που συνδέονται με την κατανάλωση αλκοόλ.

Στην τελευταία κατηγορία εξετάζονται δύο μορφές θνησιμότητας: οι θάνατοι από οξεία δηλητηρίαση λόγω αλκοόλ και οι θάνατοι από ηπατικές παθήσεις, όπως η κίρρωση, οι οποίες συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με τις μακροχρόνιες συνέπειες της κατανάλωσης αλκοόλ.

Για να αποτιμηθεί η συνολική επίδραση αυτών των θανάτων, υπολογίστηκε η απώλεια προσδόκιμου ζωής που προκαλούν.

Με άλλα λόγια, εξετάζεται πόσα χρόνια ζωής χάνει κατά μέσο όρο ένας πληθυσμός εξαιτίας αυτών των πρόωρων θανάτων. Η απώλεια είναι μεγαλύτερη όταν οι θάνατοι είναι περισσότεροι και συμβαίνουν σε νεότερες ηλικίες.

Σημαντικές διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών περιφερειών

Το πρώτο βασικό εύρημα της μελέτης είναι σχετικά ενθαρρυντικό για την Ευρώπη. Κατά την περίοδο 2017-2019, ένας άνδρας στις Ηνωμένες Πολιτείες έχανε κατά μέσο όρο 22 μήνες προσδόκιμου ζωής εξαιτίας των «θανάτων από απελπισία», ενώ στην Ευρώπη η αντίστοιχη απώλεια ήταν 12 μήνες. Για τις γυναίκες, τα αντίστοιχα μεγέθη ήταν 10 και 4 μήνες.

Ωστόσο, ο ευρωπαϊκός μέσος όρος αποκρύπτει σημαντικές περιφερειακές αποκλίσεις.

Στους άνδρες, οι μεγαλύτερες απώλειες καταγράφονται κυρίως στη Βόρεια και Ανατολική Ευρώπη.

Πέντε περιφέρειες μάλιστα ξεπερνούν τα επίπεδα των Ηνωμένων Πολιτειών, με απώλειες που φτάνουν έως και τους 26 μήνες.

Σε αυτές περιλαμβάνονται η Σκωτία, η Λιθουανία και τρεις περιφέρειες της Πολωνίας.

Για τις γυναίκες, η γεωγραφική κατανομή διαφοροποιείται. Η Σκωτία, η οποία είναι η μοναδική ευρωπαϊκή περιφέρεια που ξεπερνά τα αμερικανικά επίπεδα, καθώς και η νότια Φινλανδία και η Λιθουανία, εμφανίζουν τις μεγαλύτερες απώλειες.

Αντίθετα, η Νότια Ευρώπη παρουσιάζει σαφώς ευνοϊκότερη εικόνα. Στην Ιταλία και την Ισπανία, η απώλεια προσδόκιμου ζωής κυμαίνεται συχνά στους 3-4 μήνες για τους άνδρες και είναι μικρότερη των 2 μηνών για τις γυναίκες.

Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν ότι η θνησιμότητα από απελπισία δεν αποτελεί ένα ομοιόμορφο ευρωπαϊκό φαινόμενο, αλλά παρουσιάζει έντονες διαφοροποιήσεις ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή και το φύλο.

Τρεις ευρωπαϊκές ζώνες όπου η θνησιμότητα αυξάνεται ή παραμένει στάσιμη

Τα παραπάνω στοιχεία αποτυπώνουν τα επίπεδα της θνησιμότητας, όχι όμως την εξέλιξή της στον χρόνο.

Μια περιοχή μπορεί να εμφανίζει υψηλά επίπεδα θνησιμότητας, αλλά ταυτόχρονα να καταγράφει μείωση, ενώ μια άλλη μπορεί να ξεκινά από χαμηλότερα επίπεδα και να παρουσιάζει αυξητική τάση.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η επιβάρυνση από τους «θανάτους από απελπισία» μειώθηκε κατά 15% μεταξύ 2002 και 2019. Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε έντονη αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου την ίδια περίοδο καταγράφηκε αύξηση της τάξης του 75%.

Παρά τη συνολική βελτίωση, περίπου μία στις τρεις ευρωπαϊκές περιφέρειες παρουσιάζει στασιμότητα ή αύξηση της συγκεκριμένης θνησιμότητας. Οι περιοχές αυτές συγκεντρώνονται σε τρεις βασικές γεωγραφικές ζώνες.

Η πρώτη εκτείνεται στη βορειοδυτική Ευρώπη και περιλαμβάνει τη Βόρεια Ιρλανδία, την Αγγλία (με εξαίρεση το Λονδίνο), τη Φλάνδρα στο Βέλγιο και την Ολλανδία.

Η δεύτερη αφορά την Ανατολική Ευρώπη, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την Πολωνία, την Τσεχία και τη Σλοβακία.

Η τρίτη περιλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη τη Σουηδία.

Παρά τις ανησυχητικές αυτές τάσεις, καμία από τις παραπάνω γεωγραφικές ζώνες δεν παρουσιάζει συνολικά την τόσο απότομη αύξηση που παρατηρήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Υπερβολικές δόσεις στους εργαζόμενους, οξεία δηλητηρίαση από αλκοόλ στους ηλικιωμένους

Πίσω από τον γενικό όρο «θάνατοι από απελπισία» κρύβονται διαφορετικές αιτίες θανάτου, οι οποίες δεν ακολουθούν την ίδια πορεία. Οι αυτοκτονίες και οι θάνατοι από ηπατικές παθήσεις, για παράδειγμα, παρουσίασαν γενικά πτωτική τάση στην Ευρώπη κατά την εξεταζόμενη περίοδο.

Ωστόσο, δύο ιδιαίτερα ανησυχητικές τάσεις προκύπτουν όταν εξετάζονται αναλυτικότερα οι αιτίες θανάτου και οι ηλικιακές ομάδες.

Η πρώτη αφορά τους θανάτους που σχετίζονται με τα ναρκωτικά. Όπως έχει αναδειχθεί και από την αμερικανική επιστημονική βιβλιογραφία, οι θάνατοι από απελπισία συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με υπερβολικές δόσεις ουσιών σε άτομα παραγωγικής ηλικίας.

Στην Ευρώπη, η επιβάρυνση από τη συγκεκριμένη αιτία έχει αυξηθεί σημαντικά στην ηλικιακή ομάδα 15-64 ετών, ιδιαίτερα στη Σουηδία και στα Βρετανικά Νησιά. Η Σκωτία αποτελεί, μάλιστα, τη μοναδική ευρωπαϊκή περιφέρεια που εμφανίζει αύξηση αντίστοιχη με εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η δεύτερη ανησυχητική τάση αφορά τους θανάτους από οξεία δηλητηρίαση λόγω αλκοόλ σε άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που εμφανίζει ιδιαίτερη ένταση στην Ευρώπη και διαφοροποιείται από τις τάσεις που παρατηρούνται στις υπόλοιπες κατηγορίες θνησιμότητας.

Σχεδόν στις μισές ευρωπαϊκές περιφέρειες καταγράφεται αύξηση αυτής της μορφής θνησιμότητας, με ιδιαίτερα έντονη επιδείνωση στην Ανατολική Ευρώπη. Κατά την περίοδο 2017-2019, τα επίπεδα της συγκεκριμένης θνησιμότητας ξεπερνούσαν τα αντίστοιχα των Ηνωμένων Πολιτειών σε έξι στις δέκα περιφέρειες.

Η πανδημία Covid-19 ανέτρεψε την προηγούμενη θετική πορεία

Η πανδημία Covid-19 αποτέλεσε σημείο καμπής για την εξέλιξη της θνησιμότητας από απελπισία σε αρκετές ευρωπαϊκές περιοχές.

Μεταξύ των περιόδων 2017-2019 και 2020-2022, η επιβάρυνση αυξήθηκε στο 55% των ευρωπαϊκών περιφερειών για τις οποίες υπήρχαν διαθέσιμα δεδομένα.

Η επιδείνωση ήταν ιδιαίτερα εμφανής στα Βρετανικά Νησιά και την Ολλανδία, όπου συνεχίστηκαν οι ήδη αρνητικές τάσεις των προηγούμενων ετών. Αύξηση καταγράφηκε επίσης στη Φινλανδία, την Εσθονία, την Ουγγαρία και τη βόρεια Γερμανία.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η Σουηδία αποτέλεσε μια σημαντική εξαίρεση. Παρότι πριν από την πανδημία συγκαταλεγόταν στις περιοχές με ιδιαίτερα ανησυχητική πορεία, κατά τη διάρκειά της παρουσίασε μείωση της συγκεκριμένης θνησιμότητας, ακολουθώντας αντίθετη πορεία από το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης Ευρώπης.

Η εξέλιξη αυτή υπογραμμίζει ότι οι επιπτώσεις της πανδημίας δεν ήταν ίδιες σε όλες τις χώρες και τις κοινωνίες, αλλά επηρεάστηκαν από διαφορετικούς περιφερειακούς και κοινωνικούς παράγοντες.

Τι μπορεί να μάθει η υπόλοιπη Ευρώπη από τη Νότια Ευρώπη;

Η συνολική εικόνα της θνησιμότητας από απελπισία στην Ευρώπη είναι αναμφίβολα ανησυχητική σε ορισμένες περιοχές. Ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν επίσης ότι η αύξηση αυτών των θανάτων δεν αποτελεί αναπόφευκτη εξέλιξη.

Η Νότια Ευρώπη, και ιδιαίτερα η Ιταλία και η Ισπανία, παρουσιάζει σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα θνησιμότητας.

Σε ορισμένες περιφέρειες, όπως η Καλαβρία και η Σικελία, η απώλεια προσδόκιμου ζωής για τις γυναίκες είναι μόλις λίγο μεγαλύτερη από έναν μήνα.

Η εικόνα στην Ελλάδα είναι πιο σύνθετη. Κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης, οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν αισθητά: μελέτη για την περίοδο 1983-2012 κατέγραψε αύξηση 35,7% μετά την εφαρμογή νέων μέτρων λιτότητας τον Ιούνιο του 2011.

Ωστόσο, η αύξηση αυτή δεν αποτυπώνεται στην κατάταξη της χώρας με βάση τα πιο πρόσφατα συγκρίσιμα ευρωπαϊκά στοιχεία: το 2021 η Ελλάδα κατέγραψε 4,2 αυτοκτονίες ανά 100.000 κατοίκους, ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά στην ΕΕ.

Οι περιπτώσεις αυτές αναδεικνύουν την ύπαρξη διαφορετικών κοινωνικών και υγειονομικών συνθηκών, οι οποίες ενδέχεται να συμβάλλουν στην προστασία των πληθυσμών. Οι παράγοντες που εξηγούν αυτές τις διαφορές χρειάζεται να διερευνηθούν περαιτέρω.

Παράλληλα, η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί διαφορετικές παρεμβάσεις ανάλογα με τις ανάγκες κάθε περιοχής.

Στη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, ιδιαίτερη σημασία έχει η ενίσχυση των πολιτικών μείωσης της βλάβης από τη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, προτεραιότητα αποτελεί η αποτελεσματικότερη ρύθμιση της κατανάλωσης αλκοόλ, ενώ σε ολόκληρη την ήπειρο απαιτείται μεγαλύτερη προσοχή στους ηλικιωμένους.

Μια ευρωπαϊκή πρόκληση που απαιτεί τοπικές λύσεις

Η μελέτη αναδεικνύει μια σημαντική αντίθεση: ενώ η Ευρώπη συνολικά έχει καταφέρει να περιορίσει τη θνησιμότητα από απελπισία κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, ορισμένες περιφέρειες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες. Παράλληλα, η πανδημία Covid-19 ανέκοψε την προηγούμενη θετική πορεία σε σημαντικό μέρος της ηπείρου.

Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι οι εθνικοί μέσοι όροι δεν αρκούν για να αποτυπώσουν την πραγματική έκταση του προβλήματος. Οι διαφορές μεταξύ περιφερειών μπορεί να είναι ιδιαίτερα μεγάλες, ακόμη και στο εσωτερικό της ίδιας χώρας.

Για τον λόγο αυτό, είναι απαραίτητη η συστηματική παρακολούθηση της θνησιμότητας σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να εντοπίζονται έγκαιρα οι περιοχές που εμφανίζουν αυξητική τάση και να κατευθύνονται εκεί οι κατάλληλοι πόροι και οι στοχευμένες πολιτικές πρόληψης.

Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι οι «θάνατοι από απελπισία» δεν αποτελούν ένα ενιαίο ή αναπόφευκτο φαινόμενο.

Η κατανόηση των κοινωνικών, οικονομικών και υγειονομικών παραγόντων που διαμορφώνουν τις περιφερειακές διαφορές αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική αντιμετώπισή τους.



Πηγή in.gr