Πώς η κρίση στη Μέση Ανατολή αποκαλύπτει τα αδιέξοδα της ενεργειακής πολιτικής της ΕΕ

Η αβεβαιότητα τείνει να μετατραπεί σε μόνιμο χαρακτηριστικό των σύγχρονων οικονομιών.

Μετά την πανδημική κρίση του 2020 που παρέλυσε την παγκόσμια παραγωγή και τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 που εκτόξευσε το ενεργειακό κόστος, η νέα πολεμική σύγκρουση που υποδαυλίζει ο Ντόναλντ Τραμπ εναντίον του Ιράν –με την παράλληλη διαταραχή της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ– πυροδοτεί ένα νέο κύμα αυξήσεων στις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.

Η γεωπολιτική αστάθεια αλλάζει προφίλ, όμως ο μηχανισμός μεταφοράς των κραδασμών παραμένει σταθερός: οι διεθνείς εντάσεις απομειώνουν εκ νέου την αγοραστική δύναμη εκατομμυρίων ευρωπαϊκών νοικοκυριών.

Σε ανάλυσή τους στο περιοδικό Social Europe, ο Νάτσο Άλβαρεθ, αναπληρωτής καθηγητής εφαρμοσμένης οικονομίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης και πρώην υφυπουργός Κοινωνικών Δικαιωμάτων της Ισπανίας, και ο Χόρχε Ουχό, αναπληρωτής καθηγητής εφαρμοσμένης οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης και αντιπρόεδρος του Ισπανικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας, επισημαίνουν ότι η Ευρώπη βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με τις συνέπειες της εμμονικής εξάρτησής της από τα ορυκτά καύσιμα.

Όταν το κόστος της ενέργειας αυξάνεται, συμπαρασύρει ακαριαία τις μεταφορές, τη βιομηχανική παραγωγή, τη θέρμανση και τα λιπάσματα, διαχέοντας τις ανατιμήσεις σε ολόκληρη την αλυσίδα των τροφίμων και των βασικών αγαθών.

Τα επίσημα στοιχεία αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος.

Σύμφωνα με την καταγραφή της Eurostat, ο ετήσιος πληθωρισμός στην ευρωζώνη σκαρφάλωσε στο 3,8% τον Σεπτέμβριο, όταν ο μέσος όρος για το 2025 κυμαινόταν στο 2,1%.

Την ίδια στιγμή, οι τιμές της ενέργειας σημείωσαν άλμα 18,8%, έναντι υποχώρησης 1,4% την προηγούμενη χρονιά.

Η έκθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις διακυμάνσεις είναι συντριπτική: το 70% της διαθέσιμης ενέργειας προέρχεται από ορυκτά καύσιμα, ενώ η εξάρτηση από εισαγωγές φτάνει το 88% για το φυσικό αέριο και το 96% για το πετρέλαιο.

Βάσει εκτιμήσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μέσα στο διάστημα από τον Μάρτιο έως τα τέλη Ιουλίου του 2026, οι αυξήσεις στα ορυκτά καύσιμα επιβάρυναν τον εξωτερικό λογαριασμό ενέργειας της ΕΕ με επιπλέον 62 δισεκατομμύρια ευρώ.

Πρόκειται για πόρους που αφαιρούνται από την ευρωπαϊκή οικονομία, περιορίζοντας την κατανάλωση, τις επενδύσεις, την ανταγωνιστικότητα και τη στρατηγική της αυτονομία.

Η ασυμμετρία στις επιπτώσεις μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού είναι χαοτική.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι καθαρός εξαγωγέας ενέργειας και οι αμερικανικές πολυεθνικές καταγράφουν αυξημένα έσοδα όσο οι τιμές παραμένουν ψηλά.

Αν και οι Αμερικανοί καταναλωτές πιέζονται επίσης από τις ανατιμήσεις, η Ευρώπη στερείται έναν αντίστοιχο εγχώριο παραγωγικό τομέα ενέργειας που θα μπορούσε να αντισταθμίσει την απώλεια εισοδήματος προς το εξωτερικό.

Επιπλέον, το πλήγμα δεν διανέμεται ισόποσα ούτε εντός της ΕΕ: χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Γερμανία και η Ολλανδία, όπου το φυσικό αέριο κατέχει κεντρικό ρόλο στην ηλεκτροπαραγωγή, δέχονται τις ισχυρότερες πληθωριστικές πιέσεις, καθώς ο μηχανισμός διαμόρφωσης της οριακής τιμής μεταφέρει ακαριαία το κόστος του αερίου στην τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος.

Απέναντι σε αυτή την κατάσταση, η συμβατική νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας αποδεικνύεται ανεπαρκής.

Η απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου για νέα αύξηση των επιτοκίων κατά 0,25 ποσοστιαίες μονάδες (στο 2,5%) επιχειρεί να αναχαιτίσει τον πληθωρισμό ακριβαίνοντας την πίστωση.

Όμως η επιβάρυνση του δανεισμού συμπιέζει την οικονομική δραστηριότητα και αυξάνει τον κίνδυνο ανεργίας, χωρίς ωστόσο να μπορεί να ανοίξει τα Στενά του Ορμούζ ή να αυξήσει την προσφορά φυσικού αερίου.

Η επιβράδυνση της οικονομίας ως απάντηση σε ένα εξωγενές σοκ προσφοράς απλώς φορτώνει στα νοικοκυριά ένα δεύτερο βάρος: αυτό της οικονομικής στασιμότητας.

Οι συγγραφείς της ανάλυσης υπογραμμίζουν ότι η Ευρώπη οφείλει να υιοθετήσει άμεσα δύο συμπληρωματικές στρατηγικές:

• Έλεγχος τιμών και περιθωρίων κέρδους στους συστημικούς τομείς: Απαιτείται προσωρινή και στοχευμένη παρέμβαση στις τιμές και τα υπερκέρδη των τομέων που πυροδοτούν τον πληθωρισμό. Η «ιβηρική εξαίρεση» του 2022 σε Ισπανία και Πορτογαλία απέδειξε ότι η επιβολή ανώτατου ορίου στην τιμή του αερίου για την ηλεκτροπαραγωγή συγκράτησε τις τιμές στη χονδρική αγορά, προστατεύοντας τους καταναλωτές χωρίς δημοσιονομικό κόστος, καθώς η διαφορά καλύφθηκε από τα ουσιαστικά υπερκέρδη των εταιρειών ενέργειας. Αντίστοιχα μοντέλα μπορούν να εφαρμοστούν και στα περιθώρια διύλισης του πετρελαίου.
• Επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης και αποσύνδεση του αερίου από το ρεύμα: Η οριστική θωράκιση της οικονομίας απαιτεί τη γρήγορη διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών, την επέκταση των δικτύων και της αποθήκευσης, καθώς και την αλλαγή του οριακού μοντέλου τιμολόγησης. Παράλληλα, είναι απαραίτητος ο εξηλεκτρισμός των μεταφορών, της βιομηχανίας και της θέρμανσης των κατοικιών με κρατική υποστήριξη προς τα χαμηλότερα εισοδήματα, ώστε να μην επιβαρυνθούν δυσανάλογα οι ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.

Κάθε νέα γεωπολιτική κρίση επιβεβαιώνει το τεράστιο κόστος της αναβολής αυτών των δομικών αλλαγών.

Όσο ταχύτερα μειωθεί η ευρωπαϊκή εξάρτηση από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, τόσο λιγότερη δύναμη θα διαθέτουν εξωτερικοί παράγοντες όπως ο Ντόναλντ Τραμπ να καθορίζουν τους λογαριασμούς και την ευημερία των Ευρωπαίων πολιτών.