Στεγαστική κρίση και ενεργειακή φτώχεια: Η κρυφή σύνδεση που πνίγει την Ευρώπη – Πρωτιά στην Ελλάδα

Η κοινωνική έκρηξη που ξεσπά ταυτόχρονα σε πολλές ευρωπαϊκές μητροπόλεις αποτυπώνει ένα αδιέξοδο που ταλανίζει εκατομμύρια νοικοκυριά. Την Τετάρτη, η Ισπανία παρέλυσε από την πρώτη γενική απεργία για το στεγαστικό ζήτημα εδώ και 14 χρόνια.

Με συμμετοχή που άγγιξε το 90% στα λιμάνια και την αυτοκινητοβιομηχανία, διαδηλωτές έστησαν οδοφράγματα στη Βαρκελώνη, συγκρούστηκαν με την αστυνομία στη Μαδρίτη, ενώ ακτιβιστές στη Γρανάδα κατέστρεψαν 300 κουτιά κλειδιών βραχυχρόνιας μίσθωσης (lockboxes), απέναντι στις αιτιάσεις της δεξιάς περιφερειάρχη Ισαμπέλ Ντίαθ Αγιούσο περί «ομηρίας των πολιτών».

Την ίδια ακριβώς ημέρα, το πανευρωπαϊκό κάλεσμα διαμαρτυρίας εκφράστηκε και στην Ελλάδα.

Με συγκεντρώσεις στην πλατεία Κλαυθμώνος στην Αθήνα και στην πλατεία Νίκου Παπάζογλου στην Κάτω Τούμπα της Θεσσαλονίκης, εργατικά σωματεία, η ΑΔΕΔΥ, φοιτητικοί σύλλογοι και συλλογικότητες διατράνωσαν το σύνθημα «Τα σπίτια είναι για να ζούμε, όχι για να πλουτίζουν», διεκδικώντας προστασία της πρώτης κατοικίας και ανάσχεση των εξώσεων.

Γηρασμένο κτιριακό απόθεμα, ενεργειακή ασφυξία

Πίσω όμως από την οργή των δρόμων κρύβεται μια βαθύτερη, παγιωμένη πραγματικότητα: η στεγαστική κρίση στην Ευρώπη είναι πλέον απολύτως αλληλένδετη με την ενεργειακή φτώχεια. Όπως έδειξαν τα αλλεπάλληλα κύματα καύσωνα το περασμένο καλοκαίρι, η προσιτή κατοικία δεν είναι απλώς ζήτημα ενοικίου ή στεγαστικού δανείου, αλλά και κόστους θέρμανσης και ψύξης.

Σύμφωνα με τα στοιχεία μεγάλων ερευνητικών έργων που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα Horizon της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το κτιριακό απόθεμα της γηραιάς ηπείρου είναι γηρασμένο και ενεργειακά αναποτελεσματικό.

Σήμερα, σχεδόν το 10% των πολιτών της ΕΕ αντιμετωπίζει «υπερβολική επιβάρυνση κόστους στέγασης», δαπανώντας πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για ενοίκιο, δόσεις και λογαριασμούς κοινής ωφέλειας, ενώ άλλο ένα 10% αδυνατεί να διατηρήσει το σπίτι του επαρκώς ζεστό τον χειμώνα.

Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PREFIGURE, υπό την καθοδήγηση του καθηγητή περιφερειακής επιστήμης στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καρλσρούης, Μίχαελ Γιανόσκα, ερευνητές, δήμοι και στεγαστικές οργανώσεις από οκτώ ευρωπαϊκές χώρες διερευνούν τη σύνδεση στέγης και ενέργειας.

Μελετώντας 16 τοπικές πρωτοβουλίες για ευάλωτες ομάδες (χαμηλόμισθους, ηλικιωμένους, πρόσφυγες, άστεγους) και πραγματοποιώντας έρευνα σε 30.000 νοικοκυριά σε όλη την Ευρώπη, οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι η στέγαση διαμορφώνει άμεσα την υγεία, την οικονομική ευημερία και την κοινωνική συνοχή.

Δραματική πρωτιά για την Ελλάδα

Τα δεδομένα που προκύπτουν για την Ελλάδα είναι αποκαλυπτικά και δραματικά. «Η υπερβολική επιβάρυνση του κόστους στέγασης στην Ελλάδα είναι η υψηλότερη σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, και ένα ουσιαστικό μέρος αυτού του βάρους είναι το κόστος ενέργειας», τονίζει η Μέριτς Οζγκιουνές, συντονίστρια στεγαστικής πολιτικής στον φορέα «Housing Thessaloniki».

Στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη που μετρά 35.000 κενές κατοικίες, η κοινωνική υπηρεσία ενοικίασης προχώρησε στην ανακαίνιση 40 μακροχρόνια άδειων διαμερισμάτων για ευάλωτες κοινότητες, στα οποία οι πρώτοι ένοικοι μετακόμισαν τον περασμένο Δεκέμβριο.

Ο σχεδιασμός προβλέπει την ένταξη ακόμη 60 κατοικιών εντός τριετίας και εκατοντάδων στη συνέχεια, προσφέροντας μακροχρόνια κοινωνικά συμβόλαια σε συνδυασμό με πλήρη ενεργειακή αναβάθμιση.

Αντίστοιχες βιώσιμες λύσεις εφαρμόζονται ήδη διεθνώς. Στην Καρλσρούη της Γερμανίας, ένα 20ετές πρόγραμμα συνεταιριστικής κατοικίας με επιδοτήσεις ανακαίνισης και παραχώρηση κενών ενεργειακών διαμερισμάτων σε αστέγους πέτυχε δραστική μείωση της αστεγίας.

Στη Βαρκελώνη, η πρωτοβουλία WikiHousing εμπλέκει νέους 18 έως 30 ετών, οι οποίοι σχεδιάζουν, προκατασκευάζουν και διαχειρίζονται ενεργειακά αποδοτικές δημόσιες κατοικίες, δημιουργώντας ένα μοντέλο ανοιχτού κώδικα για άλλες ευρωπαϊκές πόλεις.

Διακρίσεις και περιθωριοποίηση ευάλωτων ομάδων

Την ίδια στιγμή, το παράλληλο ευρωπαϊκό πρόγραμμα HouseInc, υπό τον συντονισμό της Δρ. Άνε Κάντελ από το Ινστιτούτο Fraunhofer, ερεύνησε 15.000 νοικοκυριά σε οκτώ χώρες και δημιούργησε έναν χάρτη των ανισοτήτων στη στέγαση.

Η έρευνα εστίασε σε τέσσερις περιπτώσεις περιθωριοποιημένων ομάδων: μετανάστες στη Γερμανία, κοινότητες Ρομά στην Τσεχία και τη Ρουμανία, καθώς και Ουκρανούς πρόσφυγες στην Ιταλία. Τα ευρήματα αποκαλύπτουν βαθιά ριζωμένες διακρίσεις.

Οι Ρομά, συχνά χωρίς επίσημη άδεια διαμονής ή ζώντας σε αυτοσχέδια κτίσματα σε ξένη γη, αντιμετωπίζουν διαρκή κίνδυνο εκτοπισμού, ενώ οι Ουκρανοί πρόσφυγες εγκλωβίζονται από βραχυπρόθεσμες χρηματοδοτήσεις που εμποδίζουν την κοινωνική τους ένταξη.

Και στις δύο περιπτώσεις, τα σπίτια στερούνται παντελώς ενεργειακής απόδοσης, αναγκάζοντας τους ενοίκους να βασίζονται σε παλιές, πολυδάπανες συσκευές θέρμανσης.

Η μετάβαση σε πιο «πράσινες» κατοικίες δεν σημαίνει αυτόματα και πιο δίκαιη κοινωνία

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις περιθωριοποιημένες ομάδες. Στη συνοικία Vogelstang του Μανχάιμ στη Γερμανία, όπου διαμένουν πολλοί μετανάστες σε ενεργειακά ανεπαρκή κτήρια, οι κάτοικοι αδυνατούν να καλύψουν το κόστος θέρμανσης και ψύξης, όμως οι δημοτικές υπηρεσίες δεν το αντιλαμβάνονται ως ξεχωριστή κρίση λόγω της λειτουργίας τους σε «στεγανά».

Η Δρ. Κάντελ υπογραμμίζει ότι οι τοπικές αρχές χρειάζονται εκπαίδευση, ανακατανομή πόρων και μια ολοκληρωμένη στρατηγική που δεν θα περιορίζεται στο μεμονωμένο διαμέρισμα, αλλά θα αντιμετωπίζει το κτίριο και τη γειτονιά ως συνολική υποδομή.

Το συμπέρασμα των ευρωπαϊκών ερευνητικών ομάδων είναι κοινό: η μετάβαση σε πιο «πράσινες» κατοικίες δεν σημαίνει αυτόματα και πιο δίκαιη κοινωνία.

Αν οι στεγαστικές πολιτικές δεν σχεδιαστούν μαζί με τους ίδιους τους πολίτες και τις ευάλωτες ομάδες, η πράσινη μετάβαση κινδυνεύει να αφήσει τους πιο αδύναμους –και ιδίως τους Έλληνες που σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος στην Ευρώπη– στο έλεος της ακρίβειας, της κερδοσκοπίας και του ψύχους.