Γυναίκες, Εκκλησία και ιεροσύνη: Ανάμεσα στην παράδοση και τη σύγχρονη πραγματικότητα
Η Φωτεινή Μαρκουτσάκη-Κτιστάκη αποτελεί μια ζωντανή παρουσία ήθους, αρχοντιάς και αθόρυβης προσφοράς για τον τόπο της, από εκείνες τις μορφές που φωτίζουν καθημερινά την τοπική κοινωνία με το παράδειγμά τους. Με τη χαρακτηριστική κρητική λεβεντιά στην ψυχή, τη βαθιά καλλιέργεια και μια έμφυτη ευγένεια που σκλαβώνει αμέσως όποιον τη συναναστρέφεται, βαδίζει στη ζωή με σταθερά βήματα, αφοσιωμένη στην οικογένεια, τον πολιτισμό και τη διακονία της ιεράς τέχνης της μουσικής.
Ως ιεροψάλτρια στην όμορφη Βαγιονιά Μεσαράς και συγχρόνως, Γραμματέας της Βυζαντινής Χορωδίας Κρήτης, υπηρετεί με συνέπεια, μεράκι και θέρμη τη βυζαντινή μας παράδοση, αποτελώντας μια γυναίκα-στήριγμα με βλέμμα καθαρό και λόγο μεστό, που συνδυάζει αρμονικά τη στιβαρότητα της πίστης με την πνευματική αρχοντιά.
Αισθάνομαι ευγνώμων, που παρά τις πολύπλευρες δραστηριότητές της δέχτηκε να μας μιλήσει για τον «Αντίλαλο». Για ένα θέμα που έχει προκύψει προσφάτως και τείνει να αποκτήσει διαστάσεις στον χώρο της ψαλτικής, της γυναικείας ψαλτικής:
- Πώς θα περιγράφατε το ζήτημα της συμμετοχής των γυναικών στο αναλόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας και γιατί εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις;
Καταθέτοντας την ταπεινή μου γνώμη ως ψάλτρια μικρού βεληνεκούς και όχι ως θεολόγος θα προσπαθήσω να πάρω θέση και να απαντήσω στα ερωτήματά σας όσο πιο απλά και κατανοητά γίνεται για ένα τόσο σπουδαίο θέμα που τώρα τελευταία έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις!
Έρχομαι στην ερώτησή σας να απαντήσω: Πρόκειται για ένα ζήτημα που παραμένει επίκαιρο μέχρι σήμερα και έχει ιστορικές, θεολογικές και πρακτικές διαστάσεις. Τελευταία, μάλιστα, έχει πάρει μεγάλες διαστάσεις, καθώς οι απόψεις σχετικά με την παρουσία των γυναικών στο αναλόγιο εξακολουθούν να διίστανται. Είναι ένα σπουδαίο θέμα που απαιτεί σοβαρή προσέγγιση, σεβασμό στην παράδοση, αλλά και ουσιαστικό προβληματισμό για τη θέση της γυναίκας στη σύγχρονη εκκλησιαστική ζωή. Και διερωτώμαι: …δεν αλλάζουν οι εποχές; Ζούμε ακόμη στην εποχή του λίθου;
- Ποια είναι τα βασικά επιχειρήματα όσων αντιτίθενται στη συμμετοχή των γυναικών στο ψαλτήρι;
Η αντίθετη άποψη βασίζεται κυρίως σε πατερικά κείμενα, τα οποία ορισμένοι θεολόγοι ερμηνεύουν με συγκεκριμένο τρόπο. Συχνά γίνεται αναφορά στα λόγια του Αποστόλου Παύλου, σύμφωνα με τα οποία οι γυναίκες πρέπει να σιωπούν στις εκκλησιαστικές συνάξεις, καθώς θεωρείται αισχρό να ομιλεί η γυναίκα στην Εκκλησία. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι κατά πόσο αυτή η θέση πρέπει να ερμηνεύεται ανεξάρτητα από το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής στην οποία διατυπώθηκε.
- Θεωρείτε ότι τα λόγια του Αποστόλου Παύλου για τη σιωπή των γυναικών έχουν ερμηνευθεί πάντοτε με τον ορθό τρόπο;
Είναι ένα ερώτημα που αξίζει να εξεταστεί με προσοχή. Μήπως η συγκεκριμένη ρήση του Αποστόλου Παύλου έχει παρερμηνευθεί ή χρησιμοποιηθεί με τρόπο που δεν αποδίδει πλήρως το νόημά της; Δεν μπορούμε να παραβλέπουμε ότι τα κοινωνικά δεδομένα της εποχής ήταν διαφορετικά και ότι οι γυναίκες δεν είχαν την ίδια δυνατότητα έκφρασης και συμμετοχής με τους άνδρες. Παράλληλα, υπάρχουν εκκλησιαστικές και θεολογικές προσεγγίσεις που υποστηρίζουν διαφορετικές θέσεις σχετικά με τη συμμετοχή των γυναικών στη λατρευτική ζωή.
- Πώς επηρέαζε η κοινωνική θέση της γυναίκας την αντιμετώπισή της μέσα στην Εκκλησία;
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι νόμοι και οι κοινωνικοί κανόνες εκείνης της εποχής διαμορφώνονταν κυρίως από άνδρες, ενώ οι γυναίκες είχαν περιορισμένη δυνατότητα να εκφράσουν τη δική τους θέση. Γι’ αυτό χρειάζεται να εξετάζουμε τα ζητήματα και μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο. Η κοινωνία αλλάζει, οι συνθήκες μεταβάλλονται και είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε αν ορισμένες αντιλήψεις που διατηρούνται μέχρι σήμερα ανταποκρίνονται πραγματικά στην ουσία της εκκλησιαστικής παράδοσης.
- Υπάρχουν θεολογικά επιχειρήματα που υποστηρίζουν τη συμμετοχή των γυναικών στο αναλόγιο;
Βεβαίως, υπάρχουν επιχειρήματα που στηρίζουν τη συμμετοχή των γυναικών στη λατρευτική ζωή. Η βασική σκέψη είναι ότι όλοι οι πιστοί, άνδρες και γυναίκες, αποτελούν μέλη του σώματος της Εκκλησίας. Η πίστη στον Θεό δεν μπορεί να διαχωρίζεται με βάση το φύλο. Επομένως, γεννάται εύλογα το ερώτημα: εφόσον όλοι συμμετέχουμε στην εκκλησιαστική κοινότητα, για ποιον λόγο να αποκλείεται η γυναίκα από ένα διακόνημα όπως το ψαλτήρι; Και πώς απαντούν σε αυτό όσοι αντιτίθενται στη συμμετοχή της;
- Μήπως, τελικά, εφαρμόζονται δύο μέτρα και δύο σταθμά απέναντι στις γυναίκες που διακονούν στο ψαλτήρι;
Αυτός είναι ένας προβληματισμός που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Υπάρχουν περιοχές όπου δεν υπάρχει άνδρας ψάλτης, είτε επειδή δεν βρίσκεται κάποιος διαθέσιμος είτε επειδή κανείς δεν επιθυμεί ή δεν έχει τον χρόνο να αναλάβει αυτό το διακόνημα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, γυναίκες προσφέρουν τις υπηρεσίες τους, κρατώντας ζωντανή την ψαλτική παράδοση και καλύπτοντας πραγματικές ανάγκες των ενοριών. Είναι, λοιπόν, αντιφατικό να στηριζόμαστε στη δική τους προσφορά όταν υπάρχει ανάγκη, αλλά να αμφισβητούμε τη θέση τους όταν τίθεται το ζήτημα της ισότιμης συμμετοχής τους.
- Ποια είναι η δική σας εμπειρία από τη συμμετοχή των γυναικών στο αναλόγιο;
Στο δικό μου περιβάλλον, επτά γυναίκες, ανάμεσά τους και εγώ, αγωνιζόμαστε από αγάπη για τον Θεό και την ψαλτική τέχνη να κρατήσουμε ζωντανό το γυναικείο αναλόγιο. Η προσπάθεια αυτή δεν γίνεται για προσωπική προβολή, αλλά από βαθιά πίστη, αφοσίωση και σεβασμό στην εκκλησιαστική παράδοση. Η ψαλτική είναι ένα διακόνημα που απαιτεί γνώση, χρόνο, μελέτη και αγάπη. Οι γυναίκες που το υπηρετούν καταθέτουν ένα κομμάτι της ψυχής τους, ώστε να συνεχίζεται απρόσκοπτα η λατρευτική ζωή της κοινότητας.
- Τι θα συνέβαινε στις μικρές ενορίες και στα χωριά αν έλειπε η προσφορά αυτών των γυναικών;
Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό ερώτημα. Τι θα γίνονταν οι εκκλησίες χωρίς αυτές τις γυναίκες; Θα μπορούσαν να λειτουργούν κανονικά ή θα αντιμετώπιζαν σοβαρές δυσκολίες; Οι λειτουργίες, οι βαπτίσεις, τα μνημόσυνα και οι υπόλοιπες εκκλησιαστικές ακολουθίες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ζωής μιας κοινότητας. Η παρουσία των γυναικών στο αναλόγιο συμβάλλει ουσιαστικά στη διατήρηση αυτής της ζωής, ιδιαίτερα σε μικρά χωριά όπου οι διαθέσιμοι ψάλτες είναι ελάχιστοι.
Το δικό μου χωριό, η Βαγιονιά, έχει περίπου 800 κατοίκους. Σε τέτοιες κοινότητες, η εθελοντική προσφορά των ανθρώπων αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Δεν πρόκειται απλώς για μια φωνή που ακούγεται μέσα στον ναό, αλλά για μια πράξη διακονίας και αγάπης προς την τοπική κοινωνία.
- Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε σε όσους αμφισβητούν τη θέση της γυναίκας στο αναλόγιο;
Θα ήθελα να τους καλέσω να εξετάσουν το ζήτημα με πνεύμα διαλόγου, δικαιοσύνης και ουσιαστικής κατανόησης. Δεν αρκεί να επικαλούμαστε αποσπασματικά παραδόσεις ή ερμηνείες, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις ιστορικές συνθήκες, τις πραγματικές ανάγκες των ενοριών και την προσφορά των ίδιων των ανθρώπων.
Η γυναίκα που στέκεται στο αναλόγιο δεν βρίσκεται εκεί για να αμφισβητήσει την Εκκλησία, αλλά για να την υπηρετήσει. Προσφέρει τη φωνή, τον χρόνο, τη γνώση και την αγάπη της. Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργηθεί αντιπαράθεση μεταξύ ανδρών και γυναικών, αλλά να αναγνωριστεί η ουσιαστική συμβολή κάθε πιστού στην κοινή λατρευτική ζωή.Η πίστη δεν πρέπει να γίνεται πεδίο αποκλεισμών, αλλά χώρος προσφοράς, ενότητας και αγάπης.
Η Εκκλησία, ως ζωντανός οργανισμός και σώμα Χριστού, δεν τρέφεται από την αγκύλωση της γραφειοκρατίας των τύπων, αλλά από τη θερμουργό πίστη, την αγάπη και την αληθινή διακονία των μελών της. Όταν το αναλόγιο μένει ορφανό και οι θόλοι των επαρχιακών μας ναών απειλούνται από τη σιωπή, η γυναικεία φωνή που υψώνεται για να ψάλει το «Κύριε Ελέησον» δεν συνιστά εκτροπή, αλλά πράξη ομολογίας, ανάσταση ελπίδας και ζώσα προσφορά. Το να επικαλούμαστε αποσπασματικά πατερικά χωρία για να επιβάλουμε σιγή σε ψυχές που καταθέτουν την καρδιά τους στο ψαλτήρι, συνιστά πνευματικό αναχρονισμό και αδικία που πληγώνει την ίδια την εκκλησιαστική σύναξη. Στην ορθόδοξη λατρεία δεν υπάρχουν μέλη δύο ταχυτήτων, ούτε η χάρις του Αγίου Πνεύματος μοιράζεται με κριτήριο το φύλο. Ας κατανοήσουν λοιπόν οι αυτόκλητοι υπερασπιστές μιας άγονης αυστηρότητας ότι η πίστη δεν περιχαρακώνεται με αποκλεισμούς! Η Εκκλησία είναι αγκαλιά, είναι φως, και στο αναλόγιο της αληθινής προσφοράς χωρούν όλοι όσοι διακονούν με ταπεινό φρόνημα, μεράκι και ψυχή.
Εύα Καπελλάκη Κοντού [Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]
