Τζον Στιθ Πέμπερτον: Ο φαρμακοποιός που «γέννησε» την Coca-Cola και πέθανε πάμπτωχος

Λίγα προϊόντα στην ιστορία έχουν γίνει τόσο αναγνωρίσιμα όσο η Coca-Cola. Το όνομά της, το χαρακτηριστικό λογότυπο και το γνώριμο κόκκινο χρώμα έχουν κατακτήσει σχεδόν κάθε γωνιά του πλανήτη. Πίσω όμως από αυτό το παγκόσμιο σύμβολο βρίσκεται ένας άνθρωπος που πέθανε χωρίς να προλάβει να αντιληφθεί το μέγεθος της δημιουργίας του. Ο Τζον Στιθ Πέμπερτον, φαρμακοποιός και χημικός από τη Τζόρτζια, δημιούργησε το 1886 το ποτό που θα εξελισσόταν στην Coca-Cola, αλλά λίγα χρόνια αργότερα πέθανε άρρωστος, οικονομικά κατεστραμμένος και εξαρτημένος από τη μορφίνη.

Ο Πέμπερτον γεννήθηκε στις 8 Ιουλίου 1831 στο Νόξβιλ της Τζόρτζια και μεγάλωσε κυρίως στη πόλη Ρώμη της πολιτείας. Από νεαρή ηλικία έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη χημεία και την ιατρική. Σε ηλικία μόλις 19 ετών πήρε το πτυχίο του από το Reform Medical College of Georgia στο Μέικον και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στο Κολόμπους, όπου άνοιξε φαρμακείο. Το 1853 παντρεύτηκε την Αν Ελίζα Κλίφορντ Λιούις, γνωστή στους φίλους της ως «Κλιφ», και ένα χρόνο αργότερα απέκτησαν τον μοναδικό τους γιο, τον Τσαρλς Νέι Πέμπερτον.

Η ζωή του, ωστόσο, επρόκειτο να αλλάξει δραματικά εξαιτίας του Αμερικανικού Εμφυλίου. Ο Πέμπερτον υπηρέτησε στον στρατό των Συνομόσπονδων Πολιτειών, των Νοτίων δηλαδή, και έφτασε στον βαθμό του αντισυνταγματάρχη. Τον Απρίλιο του 1865, στη Μάχη του Κολόμπους, τραυματίστηκε σοβαρά στο στήθος από σπαθί. Για να αντιμετωπίσει τον χρόνιο πόνο, άρχισε να χρησιμοποιεί μορφίνη. Η ανακούφιση όμως εξελίχθηκε σύντομα σε εξάρτηση.

Η προσπάθειά του να βρει έναν τρόπο να περιορίσει την εξάρτησή του από τη μορφίνη τον οδήγησε σε μια σειρά πειραμάτων. Ο Πέμπερτον άρχισε να αναζητά ουσίες που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως παυσίπονα ή τονωτικά, συχνά με σημερινά δεδομένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενες. Πειραματίστηκε ακόμη και με δηλητηριώδη φυτικά συστατικά, ενώ στη συνέχεια στράφηκε στην κόκα και στην κόλα.

Οι πρώτες προσπάθειες του Πέμπερτον

Το αποτέλεσμα ήταν ένα αλκοολούχο ποτό που ονόμασε Pemberton’s French Wine Coca. Η σύνθεσή του περιλάμβανε εκχύλισμα φύλλων κόκας, καρπό κόλα και άλλα συστατικά. Την εποχή εκείνη η κόκαΐνη δεν αντιμετωπιζόταν όπως σήμερα και υπήρχε σε αρκετά φαρμακευτικά προϊόντα. Ο Πέμπερτον προωθούσε το παρασκεύασμά του ως τονωτικό για τον εγκέφαλο και το νευρικό σύστημα, υποστηρίζοντας ότι μπορούσε να βοηθήσει στην εξάντληση, στους πονοκεφάλους και στη «νευρική κατάπτωση».

Η πραγματική καμπή ήρθε το 1886. Η Ατλάντα και η κομητεία Φούλτον είχαν υιοθετήσει μέτρα υπέρ της ποτοαπαγόρευσης, γεγονός που ανάγκασε τον Πέμπερτον να αναζητήσει μια μη αλκοολούχα εκδοχή του προϊόντος του. Με τη βοήθεια του ιδιοκτήτη φαρμακείου Γουίλις Ε. Βένεϊμπλ, άρχισε να πειραματίζεται με διαφορετικές αναλογίες συστατικών.

Στις 8 Μαΐου 1886 δημιουργήθηκε η πρώιμη μορφή της Coca-Cola. Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Πέμπερτον ετοίμαζε ένα ποτήρι από το σιρόπι του, αυτό αναμείχθηκε με ανθρακούχο νερό. Αντί να θεωρήσει το αποτέλεσμα αποτυχία, αντιλήφθηκε ότι είχε προκύψει ένα διαφορετικό προϊόν: ένα δροσιστικό αναψυκτικό που μπορούσε να σερβίρεται στα φαρμακεία και στα λεγόμενα soda fountains.

Το όνομα «Coca-Cola» δεν το έδωσε ο ίδιος ο Πέμπερτον. Το επινόησε ο συνεργάτης του, Φρανκ Μέισον Ρόμπινσον, ο οποίος δημιούργησε και την περίφημη καλλιγραφική γραφή του ονόματος. Το νέο ποτό διαφημίστηκε ως «πολύτιμο τονωτικό του εγκεφάλου» και ως κάτι «νόστιμο, δροσιστικό και αναζωογονητικό».

Έφτασε στη πηγή της Coca-Cola, αλλά δεν ήπιε από τα πλούτη της

Η ειρωνεία είναι ότι ο δημιουργός του δεν επρόκειτο να απολαύσει σχεδόν τίποτα από την επιτυχία του. Ο Πέμπερτον ήταν ήδη βαριά άρρωστος, ενώ η εξάρτησή του από τη μορφίνη συνέχιζε να του δημιουργεί σοβαρά οικονομικά και προσωπικά προβλήματα. Καθώς η Coca-Cola άρχισε να αποκτά δημοτικότητα, πούλησε σταδιακά τα δικαιώματα του προϊόντος στους επιχειρηματικούς συνεργάτες του στην Ατλάντα.

Ο ίδιος φέρεται να πίστευε ότι η φόρμουλά του θα μπορούσε κάποτε να γίνει «εθνικό ποτό» και προσπάθησε να διατηρήσει ένα μερίδιο ώστε να το κληρονομήσει ο γιος του. Τελικά, όμως, οι οικονομικές δυσκολίες επικράτησαν. Το 1888, λίγο πριν από τον θάνατό του, ο Πέμπερτον και ο γιος του πούλησαν το υπόλοιπο μερίδιο των δικαιωμάτων στον φαρμακοποιό της Ατλάντα Άσα Γκριγκς Κάντλερ έναντι μόλις 300 δολαρίων, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 10.500 δολάρια σε σημερινή αγοραστική δύναμη.

Ο Κάντλερ ήταν εκείνος που θα μετέτρεπε την Coca-Cola από ένα τοπικό φαρμακευτικό παρασκεύασμα σε τεράστια εμπορική επιχείρηση. Η πραγματική παγκόσμια αυτοκρατορία της Coca-Cola, επομένως, δεν χτίστηκε από τον άνθρωπο που την εφηύρε αλλά από εκείνους που κατάλαβαν τη δύναμη του μάρκετινγκ, της διανομής και της εμπορικής αξιοποίησής της.

Ο Πέμπερτον πέθανε στις 16 Αυγούστου 1888, σε ηλικία μόλις 57 ετών, από καρκίνο του στομάχου. Ήταν φτωχός και εξακολουθούσε να είναι εξαρτημένος από τη μορφίνη. Το σώμα του μεταφέρθηκε στο Κολόμπους, όπου και τάφηκε. Ακόμη πιο τραγική ήταν η μοίρα του γιου του, Τσαρλς, ο οποίος συνέχισε για ένα διάστημα να ασχολείται με τη φόρμουλα του πατέρα του, αλλά πέθανε και ο ίδιος λίγα χρόνια αργότερα, έχοντας καταλήξει εξαρτημένος από το όπιο.