Πότε δεν αξίζει να δουλεύεις: Τα εξωφρενικά αντικίνητρα στην εργασία
Σε μια περίοδο που η ανεργία στην Ελλάδα έχει υποχωρήσει σε μονοψήφια ποσοστά (8,8% το 2025) και βασικοί κλάδοι της οικονομίας, όπως ο τουρισμός και η μεταποίηση, εκπέμπουν «σήμα κινδύνου» για ελλείψεις εργατικών χεριών, ένα οξύμωρο φαινόμενο ανατρέπει την κοινή λογική: για πολλούς, η αποδοχή μιας θέσης εργασίας ή η διεκδίκηση μιας αύξησης μισθού ισοδυναμεί με οικονομική «τιμωρία»!
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Οικονομικό Δελτίο της Τράπεζας της Ελλάδος (από τους ερευνητές Μ. Φλεβοτόμου, Χρ. Λεβέντη και Μ. Ματσαγγάνη), το δίχτυ κοινωνικής προστασίας που απλώθηκε την τελευταία δεκαετία μπορεί να βοήθησε τους οικονομικά ασθενέστερους, όμως έχει δημιουργήσει και παγίδες φτώχειας και ανεργίας.
Ο λόγος είναι ο λανθασμένος σχεδιασμός των επιδομάτων (όπως το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, το Επίδομα Στέγασης, το Επίδομα Παιδιού και τα Voucher Βρεφονηπιακών Σταθμών) και η δομή των φόρων και εισφορών, που συχνά οδηγούν σε μια εξωφρενική κατάσταση, όπου το κράτος «παίρνει πίσω» σχεδόν ό,τι κερδίζει ο εργαζόμενος από μια νέα δουλειά.
Κλειδί ο Συντελεστής Φορολόγησης Συμμετοχής
Για να γίνει κατανοητό γιατί η εργασία καθίσταται συχνά ασύμφορη, οι οικονομολόγοι εστιάζουν στον Συντελεστή Φορολόγησης Συμμετοχής (Participation Tax Rate – PTR).
Πρόκειται για έναν κρίσιμο οικονομικό δείκτη που «φωτογραφίζει» τι συμβαίνει στην τσέπη ενός νοικοκυριού τη στιγμή που ένα άνεργο μέλος του αποφασίζει να περάσει το κατώφλι της αγοράς εργασίας, ή ένα εργαζόμενο μέλος αυξήσει τις αποδοχές του. Ο PTR δεν υπολογίζει μόνο τον φόρο εισοδήματος και τις ασφαλιστικές εισφορές που θα πληρώσει ο νέος εργαζόμενος, αλλά το συνολικό κόστος της μετάβασης, το οποίο περιλαμβάνει:
1. Τον φόρο εισοδήματος και τις ασφαλιστικές εισφορές που παρακρατούνται από τον μισθό.
2. Την απώλεια των κοινωνικών επιδομάτων που το νοικοκυριό λάμβανε ακριβώς επειδή το συγκεκριμένο μέλος ήταν άνεργο ή χαμηλόμισθο.
Όταν το άθροισμα των φόρων, των εισφορών και των επιδομάτων που κόβονται είναι πολύ υψηλό, ο PTR εκτοξεύεται. Ουσιαστικά, ο δείκτης αυτός μας δείχνει το ποσοστό του πρόσθετου μισθού «εξανεμίζεται» μόλις κάποιος πιάσει δουλειά.
Το σοκ του 99,6%: Δουλεύοντας για… ψίχουλα
Σε ορισμένες περιπτώσεις στην Ελλάδα, ο PTR αγγίζει εξωπραγματικά επίπεδα. Η μελέτη καταγράφει περίπτωση όπου ο συντελεστής επιβάρυνσης φτάνει το 99,6%!
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα μιας μητέρας που λαμβάνει επίδομα ανεργίας και αποφασίζει να εργαστεί πλήρως με τον κατώτατο μισθό:
- Με το που αναλαμβάνει εργασία, χάνει το επίδομα ανεργίας.
- Επειδή το οικογενειακό εισόδημα ανεβαίνει, η οικογένεια χάνει το voucher του βρεφονηπιακού σταθμού (αξίας άνω των 3.200 ευρώ ετησίως), καθώς και άλλα επιδόματα (στέγασης, παιδιού).
- Αν προσθέσουμε και τις ασφαλιστικές εισφορές/φόρους, το αποτέλεσμα είναι ότι για κάθε 100 ευρώ που κερδίζει από τον μισθό της, χάνει 99,6 ευρώ σε επιδόματα και κρατήσεις.
Το καθαρό οικονομικό όφελος για την οικογένεια είναι πρακτικά μηδενικό (μόλις 0,40 ευρώ για κάθε 100 ευρώ του μισθού της). Υπό αυτές τις συνθήκες, η επιλογή να μην εργαστεί είναι μια ορθολογική οικονομική απόφαση επιβίωσης.
Η απότομη διακοπή παροχών εμποδίζει την ανέλιξη
Εκτός από τον PTR, το πρόβλημα διογκώνεται από τους Οριακούς Φορολογικούς Συντελεστές, λόγω των «απότομων διακοπών» (cliff edges) στις παροχές.
Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος που λαμβάνει Επίδομα Στέγασης (αξίας 1.680 ευρώ ετησίως) οριακά, επειδή το εισόδημά του δεν ξεπερνά το επιτρεπτό όριο, βρίσκεται σε δίλημμα. Αν δεχθεί μια μικρή μισθολογική αύξηση που τον βγάζει εκτός ορίων, δεν χάνει απλώς ένα μέρος του επιδόματος, αλλά το χάνει ολόκληρο. Έτσι, μια προαγωγή μπορεί να του κοστίσει ετησίως πολύ περισσότερα χρήματα από όσα θα του προσφέρει η αύξηση του μισθού του.
Προτάσεις πολιτικής: Πώς θα διορθωθεί το σύστημα;
Οι ερευνητές προτείνουν μια αλλαγή φιλοσοφίας στην κοινωνική πολιτική, ώστε η εργασία να συμφέρει πάντα:
- Σταδιακή μείωση: Τα επιδόματα πρέπει να μειώνονται αργά και αναλογικά όσο το εισόδημα ανεβαίνει, ώστε ο εργαζόμενος να μη χάνει όλο το επίδομα με το πρώτο ευρώ υπέρβασης.
- Ανώτατο όριο συνολικών κρατήσεων: Να εξασφαλιστεί ότι το άθροισμα φόρων, εισφορών και απώλειας επιδομάτων δεν θα εξανεμίζει το εισόδημα.
- Καθολικές παροχές: Η παροχή κρίσιμων υπηρεσιών, όπως ο βρεφονηπιακός σταθμός, σε όλους, ανεξαρτήτως εισοδήματος, θα μπορούσε να εξαλείψει την «παγίδα» που εμποδίζει χιλιάδες γυναίκες να εργαστούν.
Ο στόχος, όπως εξηγούν οι αναλυτές, δεν είναι η κατάργηση του κοινωνικού κράτους, αλλά ο εξορθολογισμός του, ώστε η κοινωνική πολιτική να λειτουργεί ως εφαλτήριο για την αγορά εργασίας και όχι ως εμπόδιο.
Πηγή: sofokleousin.gr
