ΕΔΔΑ: Τρεις καταδικαστικές αποφάσεις-σταθμός για το δικαίωμα oικογενειακής επανένωσης προσφύγων στην Ελλάδα

Ούτε μία, ούτε δύο, αλλά τρεις καταδικαστικές αποφάσεις εις βάρος της Ελλάδας, εξέδωσε χθες το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), διαπιστώνοντας ότι σε ισάριθμες περιπτώσεις παραβιάστηκαν τα δικαιώματα αναγνωρισμένων προσφύγων σε υποθέσεις οικογενειακής επανένωσης.

Είναι η πολλοστή φορά μέσα σε λίγα χρόνια που η Ελλάδα καταδικάζεται από το ΕΔΔΑ για πρακτικές που καταπατούν τα ανθρώπινα δικαιώματα προσφύγων και μεταναστών. Προηγήθηκε τον Ιανουάριο του 2025 η ομόφωνη καταδικαστική απόφαση για τις παράνομες επαναπροωθήσεις (pushbacks) στον Έβρο. Η απόφαση χαρακτηρίστηκε εμβληματική, αφού για πρώτη φορά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αναγνώρισε ότι οι ελληνικές αρχές προβαίνουν συστηματικά σε παράνομες επαναπροωθήσεις πολιτών τρίτων χωρών, κάτι που η κυβέρνηση πεισματικά αρνείται.

Τον Οκτώβριο του 2025 είχαμε την καταδίκη της Ελλάδας για το πολύνεκρο ναυάγιο στο Αγαθονήσι (του 2018), ενώ βρίσκεται σε εκκρεμότητα η υπόθεση του ναυαγίου της Πύλου (2023).

Η νέα απόφαση του ΕΔΔΑ αφορά ένα διαφορετικής τάξης ζήτημα: το δικαίωμα στην οικογενειακή ζωή και το δικαίωμα σε αποτελεσματική προσφυγή σε υποθέσεις οικογενειακής επανένωσης αναγνωρισμένων προσφύγων στην Ελλάδα.

Είναι η πρώτη φορά που η Ελλάδα καταδικάζεται από το ΕΔΔΑ για παραβιάσεις σε θέματα οικογενειακής επανένωσης. Γι’αυτό και το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ), που υποστήριξε νομικά τους προσφεύγοντες, κάνει λόγο για «αποφάσεις-σταθμό», αφού αναμένεται να έχουν σημαντικό αντίκτυπο σε ανάλογες υποθέσεις.

Ποιους αφορά η απόφαση του ΕΔΔΑ

Όπως αναφέρει η ανακοίνωση του ΕΠΣ, οι υποθέσεις είναι οι εξής: Dotani κατά Ελλάδας (αρ. προσφ. 31077/23), Suji κατά Ελλάδας (αρ. προσφ. 13250/23) και T.N. κατά Ελλάδας (αρ. προσφ. 41855/23). Το Δικαστήριο εξέτασε την παρατεταμένη αδράνεια των ελληνικών αρχών να αποφανθούν επί αιτημάτων οικογενειακής επανένωσης προσώπων που είχαν αναγνωριστεί ως πρόσφυγες στην Ελλάδα, αλλά αδυνατούσαν αντικειμενικά να προσκομίσουν τα  έγγραφα  που απαιτεί η ελληνική νομοθεσία.

Και στις τρεις υποθέσεις, οι προσφεύγοντες είχαν υποβάλει αιτήσεις οικογενειακής επανένωσης με τις συζύγους και τα ανήλικα τέκνα τους, ωστόσο οι ελληνικές αρχές δεν προχώρησαν εγκαίρως στη λήψη απόφασης, εμμένοντας στην προσκόμιση εγγράφων τα οποία οι ενδιαφερόμενοι αδυνατούσαν αντικειμενικά να  προσκομίσουν.

Σε πολυετή ομηρεία

Στην υπόθεση Dotani, ο προσφεύγων, αναγνωρισμένος πρόσφυγας από το Αφγανιστάν, αδυνατούσε αντικειμενικά να εξασφαλίσει έγγραφα επικυρωμένα από το Προξενικό Γραφείο της Ελλάδας στο Ισλαμαμπάντ, καθώς το Προξενικό Γραφείο αρνούνταν να επικυρώσει έγγραφα εκδοθέντα από το κυβερνών καθεστώς.

«Το ΕΔΔΑ σε αυτή την περίπτωση, όπως και στις άλλες δύο, είπε ότι θα πρέπει να βρεθούν εναλλακτικές λύσεις για τις οικογενειακές επανενώσεις, όταν οι πρόσφυγες αντικειμενικά αδυνατούν να προσκομίσουν τα έγγραφα που απαιτεί η νομοθεσία», μας λέει η κ. Ελένη Κάγια, μία εκ των δικηγόρων των προσφύγων. Όπως εξηγεί και οι τρεις υποθέσεις εκκρεμούν για πολλά χρόνια – με την παλαιότερη όλων να αφορά τον Dotani, που κατέθεσε αίτηση οικογενειακής επανένωσης από το 2018.

«Όσο περιμέναμε, συχνά ένιωθα να μου κόβεται η ανάσα. Με αυτή την απόφαση ένιωσα ότι βρήκα τη φωνή μου», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Αφγανός πρόσφυγας, που δικαιώθηκε από το ΕΔΔΑ.

Υπoθέσεις Suji και T.N.

Στην υπόθεση Suji, ο προσφεύγων αναγνωρισμένος πρόσφυγας, ανιθαγενής Ροχίνγκια από τη Μιανμάρ, αδυνατούσε να προσκομίσει ταξιδιωτικά έγγραφα διότι τα μέλη της οικογένειάς του στερούνταν ταξιδιωτικών εγγράφων λόγω της  ανιθαγένειάς τους.

«Νιώθω δικαίωση. Είμαι συγκινημένος και έκπληκτος από την απόφαση», δηλώνει ο Suji.

Στην υπόθεση T.N., ο προσφεύγων, αναγνωρισμένος πρόσφυγας από το Μπουρούντι, αδυνατούσε αντικειμενικά να προσκομίσει τα απαιτούμενα  ταξιδιωτικά έγγραφα για τα μέλη της οικογένειάς του, καθώς είναι αιτούντες άσυλο στη Νότια Αφρική.

«Είμαι ευγνώμων και, για πρώτη φορά μετά πολλά  χρόνια, αισιόδοξος. Ελπίζω ότι κάποια μέρα θα μπορέσω να ξαναδώ την οικογένειά μου», δηλώνει ο Τ.Ν.

Το σκεπτικό του ΕΔΔΑ

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι οι ελληνικές αρχές δεν εξασφάλισαν διαδικασία επαρκώς ευέλικτη, αποτελεσματική και ταχεία για την εξέταση των αιτημάτων οικογενειακής επανένωσης. Ειδικότερα, διαπίστωσε ότι δεν ελήφθησαν επαρκώς υπόψη οι αντικειμενικές δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι προσφεύγοντες στην απόδειξη των οικογενειακών τους δεσμών και στην έκδοση ταξιδιωτικών εγγράφων. Το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι η Υπηρεσία Ασύλου, ως η μόνη αρμόδια αρχή, όφειλε να αναζητήσει εναλλακτικές λύσεις.

Και στις τρεις υποθέσεις το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που κατοχυρώνει το δικαίωμα στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής, καθώς και παραβίαση του άρθρου 13 σε συνδυασμό με το άρθρο 8, κρίνοντας ότι οι προσφεύγοντες δεν διέθεταν αποτελεσματικό εσωτερικό ένδικο βοήθημα για να αντιμετωπίσουν την παρατεταμένη διοικητική αδράνεια.

Τι δηλώνει το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες

«Από τις αποφάσεις αυτές αναδεικνύεται ότι η προστασία της οικογενειακής ζωής απαιτεί από τα κράτη όχι μόνο να προβλέπουν διαδικασίες επανένωσης, αλλά και να διασφαλίζουν ότι αυτές λειτουργούν στην πράξη με αποτελεσματικότητα, ευελιξία και ταχύτητα. Η εξέταση αιτήσεων οικογενειακής επανένωσης δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια τυπική εφαρμογή των απαιτήσεων του νόμου. Οι ελληνικές  αρχές οφείλουν να αξιολογούν τις ιδιαίτερες περιστάσεις κάθε υπόθεσης και να λαμβάνουν υπόψη τα πραγματικά εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι  αναγνωρισμένοι πρόσφυγες κατά την απόδειξη των οικογενειακών τους δεσμών και την εξασφάλιση των  απαιτούμενων  ταξιδιωτικών εγγράφων», τονίζει η ανακοίνωση του ΕΠΣ.

Η κορυφή του παγόβουνου

«Είναι οι τρεις μοναδικές αποφάσεις που υπάρχουν για το ζήτημα των οικογενειακών επανενώσεων στην Ελλάδα, στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου», μας λέει η κ. Κάγιου. «Προσπαθούν να δώσουν μία λύση σε ένα διαχρονικό πρόβλημα που υπάρχει στις οικογενειακές επανενώσεις, για τους πρόσφυγες που αντικειμενικά αδυνατούν να προσκομίσουν τα έγγραφα που απαιτεί η ελληνική νομοθεσία. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο λέει ότι δεν μπορείς να υποχρεώσεις έναν άνθρωπο στα αδύνατα, και θα πρέπει να βρεθούν εναλλακτικές λύσεις».

Οι τρεις υποθέσεις για τις οποίες καταδικάστηκε η Ελλάδα, είναι η κορυφή του παγόβουνου. Αντίστοιχα προβλήματα αντιμετωπίζουν πολλοί άλλοι αναγνωρισμένοι πρόσφυγες, εξαιτίας της αδικαιολόγητα άκαμπτης στάσης του ελληνικού κράτους – μια στάση που για πρώτη φορά αναγνωρίζεται ως παραβίαση δικαιωμάτων από το ΕΔΔΑ.