Ο άνθρωπος είναι για τον άνθρωπο λύκος – «Homo homini lupus” [ Plauto ]

Αυτή η ωμή επιθετικότητα … αποκαλύπτει τον άνθρωπο σαν ένα άγριο θηρίο.

« Η ύπαρξη αυτής της επιθετικής στάσης… είναι το στοιχείο που ενοχλεί την σχέση μας με τον πλησίον και εξαναγκάζει τον πολιτισμό να δαπανά ενέργεια. Εξαιτίας αυτής της πρωτογενούς εχθρότητας των ανθρώπων μεταξύ τους η πολιτισμένη κοινωνία απειλείται διαρκώς με καταστροφή. Η σχέση που συγκροτεί τον πολιτισμό επισκιάζεται από την σχάση – χωρισμό η οποία εμφωλεύει μέσα στον ανθρώπινο ψυχισμό ως επιθετικότητα.

Η φράση «ο άνθρωπος στον άνθρωπο είναι λύκος» αποκτά στη φροϋδική σκέψη μια διαχρονική επικαιρότητα που φαίνεται να επιβεβαιώνεται δραματικά από τα σύγχρονα κοινωνικά φαινόμενα. Ο ΣίγκμουντΦρόυντ δεν αντιμετώπισε ποτέ την ανθρώπινη επιθετικότητα ως ιστορικό ατύχημα ή κοινωνική παρεκτροπή. Τη θεώρησε εγγενές στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, το οποίο, όταν οι μηχανισμοί του πολιτισμού αποδυναμώνονται, εκδηλώνεται με ωμό και καταστροφικό τρόπο.

Ο πόλεμος αποτελεί την πιο καθαρή επιβεβαίωση της φροϋδικής θέσης. Στα πολεμικά πεδία, ο άνθρωπος απελευθερώνεται από το Υπερεγώ της ειρηνικής κοινωνίας και επιτρέπεται να σκοτώνει, να βασανίζει, να καταστρέφει, όχι μόνο χωρίς ενοχή, αλλά συχνά με ηθική νομιμοποίηση. Για τον Φρόυντ, ο πόλεμος δεν δημιουργεί την επιθετικότητα, απλώς της δίνει θεσμική άδεια να εκδηλωθεί. Το ένστικτο του θανάτου (Thanatos) βρίσκει συλλογική διέξοδο, μετατρέποντας τον «άλλον» σε απρόσωπο εχθρό, σε αντικείμενο εξόντωσης.

Η σύγχρονη εποχή, παρά την τεχνολογική πρόοδο, δεν έχει περιορίσει αυτή τη λύκαινα φύση. Αντιθέτως, την έχει μετασχηματίσει. Τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν ως νέα πεδία εκδήλωσης της ανθρώπινης επιθετικότητας. Πίσω από την ανωνυμία της οθόνης, ο κοινωνικός έλεγχος χαλαρώνει και το Υπερεγώ εξασθενεί. Ο λόγος γίνεται βίαιος, εξευτελιστικός, μισαλλόδοξος. Η ψηφιακή βία  – λεκτική κακοποίηση, διαδικτυακός λιθοβολισμός, ακύρωση προσώπων, αποτελεί μια σύγχρονη μορφή συμβολικής επιθετικότητας, όπου ο λύκος δεν δαγκώνει με δόντια, αλλά με λέξεις.

Η  κοινωνία, ενώ προβάλλει ιδανικά ειρήνης, ανεκτικότητας και αγάπης, συχνά αγνοεί τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης. Αυτή η άρνηση, κατά τον Φρόυντ, είναι επικίνδυνη. Ο «λύκος» που δεν αναγνωρίζεται, γίνεται πιο βίαιος. Η ηθική ρητορική χωρίς ψυχική επίγνωση οδηγεί σε υποκρισία και σε βίαιες εκρήξεις που αιφνιδιάζουν αλλά δεν είναι ποτέ τυχαίες.

Στο έργο του «Ο Πολιτισμός πηγή δυστυχίας» (DasUnbehagen in derKultur), ο Φρόυντ διατυπώνει με σαφήνεια τη θέση ότι ο άνθρωπος δεν είναι από τη φύση του αγαθός. Αντιθέτως, φέρει μέσα του ισχυρά επιθετικά ένστικτα, τα οποία στρέφονται τόσο προς τους άλλους όσο και προς τον ίδιο του τον εαυτό. Η επιθετικότητα αυτή πηγάζει από το ασυνείδητο και συνδέεται άμεσα με την έννοια του Θανάτου (ένστικτο θανάτου ή Thanatos), που συνυπάρχει σε διαρκή ένταση με το ένστικτο της ζωής (Eros).

Ο άνθρωπος, σύμφωνα με τον Φρόυντ, επιθυμεί να κυριαρχεί, να ταπεινώνει, να εκμεταλλεύεται, να πληγώνει. Αυτές οι τάσεις δεν αποτελούν παθολογία αλλά κανονικότητα της ψυχικής ζωής. Ο «λύκος» μέσα στον άνθρωπο εκδηλώνεται όταν οι κοινωνικοί φραγμοί χαλαρώνουν: στον πόλεμο, στη βία, στον φανατισμό, αλλά και στις πιο καθημερινές μορφές επιθετικότητας, όπως η ζήλια, η εκδίκηση, η ηθική καταδίκη του άλλου.

Ωστόσο, ο Φρόυντ δεν προτείνει την επιστροφή στην αγριότητα. Αναγνωρίζει ότι χωρίς τον πολιτισμό, ο άνθρωπος θα κατέστρεφε τον ίδιο του τον εαυτό. Η λύση δεν βρίσκεται στην άρνηση του «λύκου», αλλά στη συνειδητοποίησή του.

Η φράση «ο άνθρωπος στον άνθρωπο είναι λύκος» δεν αποτελεί για τον Φρόυντ μια κυνική υπερβολή, αλλά μια ψυχική αλήθεια. Ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα πολιτισμένο ον και φορέας καταστροφικών ορμών. Η ανθρώπινη τραγωδία έγκειται ακριβώς σε αυτή τη διττότητα: στην αέναη σύγκρουση ανάμεσα στο ένστικτο και τον νόμο, ανάμεσα στον λύκο και στον πολιτισμό που προσπαθεί να τον δαμάσει.

Από φροϋδική σκοπιά, τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν μηχανισμούς προβολής. Το άτομο μεταφέρει στον «άλλο» ό,τι δεν αντέχει μέσα του: τον θυμό, τη ματαίωση, το αίσθημα ανεπάρκειας. Η επιθετικότητα αποκτάσυλλογικό χαρακτήρα, δημιουργώντας ψηφιακές αγέλες που επιτίθενται, τιμωρούν και εξοστρακίζουν. Έτσι, η φράση «ο άνθρωπος στον άνθρωπο είναι λύκος» μεταφράζεται σήμερα σε μια κοινωνία διαρκούς δημόσιας διαπόμπευσης.

Παράλληλα, η βία στις σύγχρονες κοινωνίες —είτε πρόκειται για εγκληματικότητα, ενδοοικογενειακή βία ή θεσμική καταστολή— μπορεί να ιδωθεί ως αποτέλεσμα της αποτυχίας του πολιτισμού να διαχειριστεί τις επιθετικές ορμές. Ο Φρόυντ υποστήριξε ότι όσο περισσότερο ο πολιτισμός απαιτεί καταστολή των ενστίκτων, τόσο περισσότερο αυξάνεται η εσωτερική ένταση. Όταν δεν υπάρχουν επαρκείς συμβολικές διέξοδοι (τέχνη, λόγος, κοινωνική δικαιοσύνη), η επιθετικότητα εκρήγνυται με ωμό τρόπο.

Συμπερασματικά, η φροϋδική ανάγνωση της ανθρώπινης επιθετικότητας μας επιτρέπει να κατανοήσουμε ότι ο πόλεμος, η ψηφιακή βία και η κοινωνική σκληρότητα δεν αποτελούν ανωμαλίες της εποχής μας, αλλά εκφάνσεις μιας διαχρονικής ψυχικής πραγματικότητας. Ο άνθρωπος παραμένει «λύκος» για τον άνθρωπο, όχι επειδή απέτυχε ο πολιτισμός, αλλά επειδή ο πολιτισμός είναι μια εύθραυστη προσπάθεια να συγκρατήσει δυνάμεις που δεν εξαφανίζονται ποτέ. Η πρόκληση της σύγχρονης κοινωνίας δεν είναι να εξαλείψει τον «λύκο», αλλά να τον αναγνωρίσει, να τον κατανοήσει και να τον περιορίσει χωρίς ψευδαισθήσεις.

Εύα Καπελλάκη Κοντού [Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος & ραδιοφωνική παραγωγός]